Η καταλλαγή των εορταστικών ημερών δημιουργεί πολύτιμο χώρο στην ανάγνωση. Χθες το μεσημέρι ξεφυλλίσαμε παραμύθια, με εκείνο το αδιόρατο χαμόγελο της παιδικότητας που όλοι θέλουμε να κρατάμε σε κάποια γωνιά μας. Με αφηγήσεις που μας μεγάλωσαν μαθαίνοντάς μας ότι στο τέλος κάτι καλό θα συμβεί, ότι κάποιος ή κάτι θα εμφανιστεί για να διορθώσει την αδικία, ότι η δυσκολία είναι ένα προσωρινό εμπόδιο και όχι τρόπος ύπαρξης. Η μακρά νύχτα που ακολούθησε άνοιξε αγαπημένα βιβλία με λογοτεχνία, φιλοσοφία και ψυχολογία, εκείνα που επαναληπτικά ανατέμνουν τον εαυτό μας με την πραγματικότητα. Είναι εκείνα τα βιβλία που επίμονα διδάσκουν ότι η ζωή δεν λειτουργεί με μαγικά ραβδιά, αλλά με συνείδηση, ευθύνη και αντοχή.

Αυτή η μετάβαση δεν είναι μόνο προσωπική, είναι και ιστορική. Για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, η ζωή ήταν σκληρή. Η επιβίωση απαιτούσε κόπο και ψυχική ανθεκτικότητα. Η ευκολία ήταν εξαίρεση. Σήμερα, για πρώτη φορά, η άνεση, η όποια άνεση, γίνεται κανονικότητα. Και ακριβώς εκεί γεννιέται το πρόβλημα.

Ο Στέλιος Ράμφος επισημαίνει ότι η δυσκολία μας δεν προέρχεται τόσο από τις απαιτήσεις της ζωής, όσο από τη ροπή μας προς την ευκολία. Δεν κουραζόμαστε επειδή προσπαθούμε πολύ, αλλά επειδή αποφεύγουμε να εμπλακούμε ουσιαστικά με τον εαυτό μας. Η νευροβιολογία επιβεβαιώνει αυτή τη σκέψη. Ο εγκέφαλος είναι φτιαγμένος για προσπάθεια και επίλυση προβλημάτων. Η άμεση, αβασάνιστη ανταμοιβή δεν τον ηρεμεί, τον απορρυθμίζει, οδηγώντας σε άγχος και ψυχική κόπωση.

Ο Βίκτωρ Φρανκλ συμπληρώνει ότι ο άνθρωπος δεν καταρρέει από τον πόνο, αλλά από την απουσία νοήματος. Όταν η ζωή οργανώνεται γύρω από την άνεση και όχι το νόημα, ακόμα και η μικρή δυσκολία γίνεται αφόρητη. Χωρίς λόγο να αντέξει κανείς, δεν αντέχει τίποτα.

Ο Καρλ Γιουνγκ βλέπει την αποφυγή της δυσκολίας ως αποφυγή της συνειδητότητας. Ό,τι δεν αντιμετωπίζουμε μέσα μας επιστρέφει ως άγχος ή κατάθλιψη. Όσο περισσότερο κυνηγάμε την εύκολη ζωή, τόσο λιγότερο αντέχουμε την πραγματική.

Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται στις σχέσεις και στην κοινωνία. Θέλουμε βάθος χωρίς σύγκρουση, επιτυχία χωρίς αποτυχία, αλλαγή χωρίς κόστος. Ο Έριχ Φρομ μιλάει για την προτίμηση της ασφάλειας έναντι της ελευθερίας, ακόμη κι όταν αυτή μας φυλακίζει. Και η πολιτική δεν είναι παρά αντανάκλαση αυτής της στάσης. Όταν οι πολίτες αποφεύγουν την ευθύνη, αναζητούν εύκολες απαντήσεις και σωτήρες.

Ίσως γι’ αυτό, σε μια εποχή πρωτοφανούς, ιστορικά, άνεσης, ο άνθρωπος νιώθει τόσο κουρασμένος. Όπως έλεγε ο Σωκράτης, ο ανεξέταστος βίος δεν αξίζει να βιωθεί. Και η ευκολία είναι ο πιο ύπουλος τρόπος να αποφύγουμε αυτή την εξέταση. Το πέρασμα από τα παραμύθια στη φιλοσοφία είναι το πέρασμα από την παιδικότητα στην ωριμότητα. Εκεί όπου τελειώνει η ευκολία και αρχίζει η ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Γιάννης Βαθυάς