Ο λαϊκισμός δεν είναι ιδεολογία. Είναι παρόρμηση. Δεν στοχάζεται, διεγείρει. Δεν πείθει, σαγηνεύει. Δεν οργανώνει την κοινωνία, την χαϊδεύει εκεί που πονάει και ύστερα την εγκαταλείπει. Η δύναμή του δεν βρίσκεται στη συνοχή του, αλλά στη λαγνεία του. Στη μετατροπή του θυμού σε απόλαυση και της απελπισίας σε πολιτικό θέαμα. Δεν παρουσιάζει λύσεις, καλύπτεται πίσω από απλουστευτικές προσεγγίσεις.

Εμφανίζεται πάντα όταν η πραγματικότητα γίνεται δύσκολη. Όταν τα προβλήματα είναι σύνθετα, οι απαντήσεις δύσκολες και η ευθύνη βαριά. Εκεί ο λαϊκισμός υπόσχεται απλότητα. Κόβει τον κόσμο στα δύο, εμείς και αυτοί, λαός και ελίτ, το γνωστό σχήμα καλοί και κακοί. Πρόκειται για μια αρχαϊκή ανάγκη, να πιστέψεις ότι η αλήθεια είναι απλή και ότι η αδικία έχει πρόσωπο.

Η λαγνεία του λαϊκισμού βρίσκεται στο ότι απαλλάσσει τον πολίτη από το βάρος της κρίσης. Δεν χρειάζεται να κατανοήσεις πολλά. Αρκεί να αγανακτήσεις. Και ο λαϊκισμός φροντίζει πάντα να έχει έτοιμους καταλόγους ευθυνών. Η στοχοποίηση αλλάζει ανάλογα με την περίπτωση, ενώ η μέθοδος παραμένει σταθερή.

Ο λαϊκιστής δεν είναι παιδαγωγός. Είναι ρήτορας της επιθυμίας. Δεν απευθύνεται στη λογική, αλλά στο πάθος. Δεν σε αντιμετωπίζει ως πολίτη ικανό για κρίση, αλλά ως πλήθος που ζητά επιβεβαίωση. Η δήθεν απλή γλώσσα του δεν είναι σεβασμός, είναι υποτίμηση. Κάθε σύνθετο πρόβλημα βαφτίζεται συνωμοσία, κάθε αντίλογος προδοσία, κάθε αμφιβολία αδυναμία.

Η δημοκρατία δεν γεννήθηκε για να κολακεύει. Γεννήθηκε για να συγκρατεί το πάθος με θεσμούς. Είναι αργή, αντιφατική, απαιτεί διάλογο, συμβιβασμό, αποδοχή της πολυπλοκότητας. Ο λαϊκισμός τα απεχθάνεται όλα αυτά. Τα παρουσιάζει ως τεχνάσματα ενός συστήματος που φοβάται τον λαό. Στην πραγματικότητα, φοβάται εκείνος τους θεσμούς, γιατί εκεί τελειώνει η παντοδυναμία του λόγου και αρχίζει ο έλεγχος.

Η πιο επικίνδυνη πλευρά του λαϊκισμού δεν είναι τα ψέματά του, αυτά είναι συχνά αληθοφανή και χονδροειδή. Είναι η ηδονή που προσφέρει. Ο θυμός γίνεται ταυτότητα. Η αγανάκτηση μετατρέπεται σε ηθική ανωτερότητα. Όποιος διαφωνεί, δεν είναι απλώς λάθος, είναι εχθρός. Έτσι ο δημόσιος λόγος εκφυλίζεται από ανταλλαγή επιχειρημάτων σε σύγκρουση παθών.

Και όταν ο λαϊκισμός αποτυγχάνει, γιατί πάντα αποτυγχάνει, δεν αναλαμβάνει ποτέ ευθύνη. Φταίνε πάντοτε άλλοι. οι κατάλογοι ανανεώνονται, οι εχθροί αλλάζουν πρόσωπο, η πραγματικότητα παραμένει πάντα ένοχη επειδή δεν υπάκουσε στο αφήγημα.

Η ευθύνη, ωστόσο, δεν βαραίνει μόνο εκείνους που τον εκφράζουν. Βαραίνει και όσους τον ανέχονται. Ο λαϊκισμός δεν επιβάλλεται, προσφέρεται και καταναλώνεται. Γι’ αυτό και η απάντηση δεν μπορεί να είναι η άκριτη κατανόηση. Χρειάζεται κάτι δυσκολότερο, περιφρόνηση. Όχι προς τους ανθρώπους, αλλά προς τη λογική που τους υποτιμά.

Ο λαϊκισμός υπόσχεται απόλαυση χωρίς κόστος. Η δημοκρατία απαιτεί ευθύνη. Ανάμεσα στα δύο δεν υπάρχει παρεξήγηση, υπάρχει επιλογή. Και όσο επιλέγουμε τη λαγνεία αντί της ωριμότητας, θα συνεχίσουμε να πληρώνουμε τον λογαριασμό όταν η ηδονή έχει πια τελειώσει.

Γιάννης Βαθυάς