Ο απογευματινός περίπατος στο Νειμποριό γέννησε σκέψεις, όπως συμβαίνει συχνά στην Άνδρο, όπου το τοπίο δεν λειτουργεί ως διακόσμηση αλλά ως αφορμή αυτογνωσίας. Ήταν ακόμη μέρα, κι όμως το φεγγάρι είχε ήδη ανέβει πάνω από τον Τουρλίτη, σαν να υπενθυμίζει ότι το φως δεν ανήκει αποκλειστικά ούτε στη μέρα ούτε στη νύχτα. Υπάρχει για να φωτίζει τις μεταβάσεις. Και ίσως ζούμε ακριβώς σε μια ακόμα μετάβαση.
Την ώρα που το νησί διατηρεί τον ρυθμό του, ο κόσμος μοιάζει να κινείται με σπασμούς. Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή βρίσκεται σε επικίνδυνη κλιμάκωση, επιθέσεις σε στρατιωτικούς και ενεργειακούς στόχους, απειλές για τη ναυσιπλοΐα και μια διεθνή κοινότητα που πασχίζει να αποτρέψει γενικευμένη ανάφλεξη. Παράλληλα, ο πόλεμος Ρωσίας–Ουκρανίας συνεχίζεται με σφοδρότητα, με χιλιάδες νεκρούς και τραυματίες, με πόλεις κατεστραμμένες και μια Ευρώπη που αναγκάζεται να επαναπροσδιορίσει την έννοια της ασφάλειας. Οι λέξεις αλλάζουν, γεωπολιτική ισορροπία, αποτροπή, σφαίρες επιρροής, αλλά η ουσία παραμένει ίδια, πόλεμοι.
Θυμήθηκα τότε τα νεανικά μας επιμύθια. Ό,τι κι αν συζητούσαμε, πολιτική, τέχνη, ιδεολογίες, καταλήγαμε σχεδόν τελετουργικά στη φράση για έναν καλύτερο κόσμο. Στο μάθημα της Ιστορίας, ωστόσο, η αφήγηση ήταν λιγότερο ρομαντική. Σελίδες γεμάτες συγκρούσεις, κύκλους εκδίκησης, εθνικές ταπεινώσεις που γίνονταν αφορμές νέων συγκρούσεων. Πόλεμοι μεταξύ κρατών, πόλεμοι ιδεολογιών, ακόμη και εμφύλιοι που πλήγωσαν βαθύτερα από κάθε εξωτερικό εχθρό. Δύση και Ανατολή, πολιτισμοί και συστήματα αξιών που διεκδικούσαν την υπεροχή τους.
Σέβομαι την εντυπωσιακή εξέλιξη και της επιστήμης και της τεχνολογίας. Ζούμε περισσότερο, επικοινωνούμε ακαριαία, διαθέτουμε γνώση που κάποτε θα έμοιαζε απίθανη. Κι όμως, η τεχνολογική πρόοδος δεν εξάλειψε τη βία, την έκανε πιο ακριβή, πιο στοχευμένη, πιο απρόσωπη. Drones, κυβερνοεπιθέσεις, έξυπνα όπλα. Η ευφυΐα των μηχανών, ωστόσο, δεν εγγυάται την ωριμότητα των ανθρώπων.
Το ερώτημα, λοιπόν, επιμένει. Πέρα από την ευμάρεια που ορισμένοι, όχι όλοι, ζήσαμε, ζούμε πράγματι σε έναν καλύτερο κόσμο; Ή σε έναν πιο άνετο αλλά εξίσου εύθραυστο; Μετριέται η πρόοδος με οικονομικούς δείκτες ή με τη μείωση του φόβου; Με την τεχνολογική καινοτομία ή με την ικανότητα ειρηνικής συνύπαρξης;
Και, κυρίως. Δημιουργούμε έναν καλύτερο κόσμο για τα παιδιά μας; Έναν κόσμο όπου θα μπορούν να διαφωνούν χωρίς να αλληλοεξοντώνονται; Όπου η διαφορετικότητα δεν θα αντιμετωπίζεται ως απειλή αλλά ως πλούτος; Αν η Ιστορία μάς δίδαξε κάτι, είναι ότι καμιά κατάκτηση, πολιτική, επιστημονική, οικονομική, δεν είναι ούτε νόμιμη ούτε μόνιμη χωρίς ηθικό υπόβαθρο.
Καθώς το φεγγάρι υψωνόταν πάνω από τον Τουρλίτη, σκέφτηκα πως ένας καλύτερος κόσμος δεν είναι μια τελική κατάσταση που θα κληρονομήσουμε, αλλά μια διαρκής επιλογή που οφείλουμε να επαναλαμβάνουμε. Όχι ως σύνθημα νεανικό, αλλά ως ώριμη πράξη και ευθύνη. Γιατί αν δεν μπορούμε να περιορίσουμε τους πολέμους της εποχής μας, το ελάχιστο που μπορούμε να κάνουμε είναι να μην συνηθίσουμε την ιδέα τους.
Να μην συνηθίσουμε να ακούμε για βομβαρδισμούς σαν να πρόκειται για δελτίο καιρού. Να μην διαβάζουμε αριθμούς νεκρών σαν να είναι στατιστικές αποδόσεις. Να μην μετατρέψουμε τον ανθρώπινο πόνο σε φόντο της καθημερινότητάς μας. Η μεγαλύτερη ήττα δεν είναι μόνο η καταστροφή, είναι η εξοικείωση με αυτήν.
Η συνήθεια είναι ύπουλη. Απονευρώνει την κρίση, μειώνει την ευαισθησία, μετατρέπει το αδιανόητο σε αναμενόμενο. Αν αποδεχθούμε τον πόλεμο ως κανονικότητα, τότε έχουμε ήδη κάνει ένα βήμα προς την ηθική παραίτηση. Και ένας κόσμος που παραιτείται από την απαίτηση της ειρήνης δεν μπορεί να είναι καλύτερος, όσο κι αν προοδεύει τεχνολογικά και επιστημονικά.
Το πρώτο ουσιαστικό βήμα για έναν καλύτερο κόσμο είναι αυτή η εσωτερική άρνηση. Να μην κανονικοποιήσουμε τη βία, να μην θεωρήσουμε τον πόλεμο αναπόφευκτο, να επιμείνουμε ότι η ανθρώπινη ζωή δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως παράπλευρη απώλεια καμίας στρατηγικής. Σαν ένα πρώτο, αλλά θεμελιώδες βήμα για να αξιώσουμε, όχι θεωρητικά αλλά έμπρακτα, έναν καλύτερο κόσμο.
Γιάννης Βαθυάς