Υπάρχει κάτι συμβολικό στο γεγονός ότι τόσες θεμελιώδεις ανθρώπινες αξίες αρχίζουν από το ίδιο γράμμα. Το άλφα. Το πρώτο γράμμα της αλφαβήτου, το σημείο εκκίνησης της γλώσσας, το σύμβολο της αρχής. Σαν να θέλει η ίδια η γλώσσα να μας υποδείξει ότι ορισμένες ιδέες αποτελούν την αρχή της ηθικής μας ύπαρξης.
Αλήθεια, αξιοπρέπεια, ανθρωπιά, αξιοσύνη, αλληλεγγύη, ανιδιοτέλεια, αυθεντικότητα, απλότητα. Θα μπορούσε κανείς να προσθέσει ακόμα αρετή, αυτογνωσία, αυτοσυγκράτηση, ανεξαρτησία σκέψης, ακόμη και αγάπη. Όλες λέξεις που περιγράφουν όχι απλώς συμπεριφορές, αλλά έναν τρόπο να κατοικεί κανείς μέσα στον κόσμο.
Η φιλοσοφία, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, προσπάθησε να κατανοήσει ακριβώς αυτό, ποια είναι τα θεμέλια μιας ζωής που να αξίζει.
Η αλήθεια είναι ίσως το πιο παλιό φιλοσοφικό ερώτημα. Από την αρχαία σκέψη μέχρι τη σύγχρονη επιστήμη, ο άνθρωπος προσπαθεί να την προσεγγίσει, γνωρίζοντας ταυτόχρονα ότι ποτέ δεν την κατέχει πλήρως. Η αλήθεια δεν είναι μόνο ένα γεγονός, είναι και η στάση μας απέναντί της. Είναι η προθυμία να αντικρίσουμε την πραγματικότητα χωρίς να την πλάθουμε ώστε να ταιριάζει στις επιθυμίες μας.
Η αξιοπρέπεια αφορά τον τρόπο με τον οποίο στέκεται ο άνθρωπος απέναντι στον εαυτό του και στους άλλους. Δεν είναι θέμα εξουσίας ούτε κοινωνικής θέσης. Είναι μια απόλυτα εσωτερική ισορροπία. Η συνείδηση ότι η αξία του ανθρώπου δεν καθορίζεται από το κέρδος ή την επιτυχία, αλλά από την ακεραιότητα του χαρακτήρα.
Η ανθρωπιά είναι η ηθική διάσταση της ύπαρξης. Η αναγνώριση ότι ο άλλος δεν είναι εμπόδιο ούτε εργαλείο, αλλά πρόσωπο. Σε μια εποχή που συχνά μετατρέπει τους ανθρώπους σε ρόλους, αριθμούς ή στρατόπεδα, η ανθρωπιά λειτουργεί σαν υπενθύμιση ότι πριν από κάθε ιδεολογία και πρακτική υπάρχει ο άνθρωπος.
Η αξιοσύνη, μια λέξη λιγότερο συνηθισμένη σήμερα, αφορά την ικανότητα να αναγνωρίζουμε την αξία, τόσο στον εαυτό μας όσο και, κυρίως, στους άλλους. Πρόκειται για μια μορφή ηθικής κρίσης. Να βλέπεις ποιος πραγματικά αξίζει, πέρα από τη φασαρία της εικόνας και της προβολής.
Η αλληλεγγύη είναι η κοινωνική έκφραση της ανθρωπιάς. Είναι η επίγνωση ότι η ζωή δεν είναι απομονωμένο εγχείρημα. Οι άνθρωποι προχωρούν μαζί ή δεν προχωρούν καθόλου. Όταν η κοινωνία μετατρέπεται σε ανταγωνιστική αρένα, η αλληλεγγύη γίνεται πράξη αντίστασης απέναντι στην ισοπέδωση.
Η ανιδιοτέλεια αποτελεί ίσως μία από τις πιο δύσκολες αρετές. Η ιδέα ότι μια πράξη μπορεί να γίνει χωρίς προσδοκία ανταμοιβής μοιάζει σχεδόν παράδοξη στον σύγχρονο κόσμο. Κι όμως, κάθε πολιτισμός στηρίχθηκε σε ανθρώπους που έδρασαν πέρα από το προσωπικό τους συμφέρον.
Η αυθεντικότητα είναι η φιλοσοφική απαίτηση να ζει κανείς σύμφωνα με αυτό που πραγματικά είναι. Όχι με τις προσδοκίες των άλλων, ούτε με τους ρόλους που επιβάλλει το περιβάλλον. Να μην χρειάζεται να υποδύεται διαρκώς κάποιον άλλο για να γίνει αποδεκτός.
Η απλότητα είναι ίσως η πιο παραγνωρισμένη αρετή. Η σκέψη συχνά γίνεται βαθύτερη όταν τα πράγματα επιστρέφουν στην ουσία τους. Η απλότητα δεν είναι φτώχεια ιδεών, αλλά καθαρότητα.
Η αρετή , που για αιώνες αποτέλεσε τον πυρήνα της ηθικής φιλοσοφίας, δεν είναι μια αφηρημένη έννοια. Είναι η καθημερινή προσπάθεια να επιλέγεις το σωστό ακόμη και όταν είναι δυσκολότερο.
Η αυτογνωσία είναι ίσως το πιο δύσκολο άλφα. Να γνωρίζει κανείς τον εαυτό του σημαίνει να αναγνωρίζει τόσο τις δυνατότητές του όσο και τις αδυναμίες του. Είναι η αρχή κάθε σοφίας.
Η αυτοσυγκράτηση συμπληρώνει αυτή την εικόνα. Σε έναν κόσμο που ενθαρρύνει τη διαρκή ικανοποίηση επιθυμιών, η ικανότητα να θέτεις όρια στον εαυτό σου αποτελεί μορφή ελευθερίας.
Η ανεξαρτησία σκέψης και συμπεριφοράς είναι επίσης μια θεμελιώδης αξία. Να μπορεί κανείς να σκέφτεται χωρίς να ακολουθεί μηχανικά τις απόψεις της εποχής. Να έχει το θάρρος να διαφωνεί όταν χρειάζεται και έτσι να λειτουργεί.
Και βέβαια υπάρχει η αγάπη, ίσως η πιο παλιά λέξη από όλες. Όχι μόνο ως συναίσθημα, αλλά ως επιλογή να επιθυμείς το καλό του άλλου.
Όλες αυτές οι έννοιες πέρα από ένα λεξιλόγιο ηθικής, επί της ουσίας αποτελούν έναν χάρτη ύπαρξης. Έναν τρόπο να προσανατολίζεται ο άνθρωπος μέσα σε έναν κόσμο που συχνά αλλάζει γρηγορότερα από τις αξίες του.
Το ενδιαφέρον είναι ότι καμία από αυτές τις λέξεις δεν είναι καινούρια. Αντίθετα, είναι παλιές, τόσο που συχνά τις θεωρούμε αυτονόητες και δυστυχώς συνήθως είναι απούσες, ώστε κάθε εποχή να ανακαλύπτει εκ νέου πόσο δύσκολο είναι να τις εφαρμόσει.
Το γράμμα άλφα είναι η αρχή της ηθικής. Μια υπενθύμιση ότι, πριν από όλα τα περίπλοκα συστήματα ιδεών, υπάρχουν ορισμένες βασικές αρχές που κρατούν όρθια την ανθρώπινη συνύπαρξη. Και όσο αυτές οι αρχές εξακολουθούν να βρίσκονται στο μυαλό μας, να συζητιούνται, να αμφισβητούνται και να επιδιώκονται, τόσο η ανθρώπινη σκέψη θα επιστρέφει πάντα στο ίδιο σημείο εκκίνησης. Στο άλφα των αξιών.
Γιάννης Βαθυάς