Με τον Γιάννη Καμήλο δεν με συνδέει απολύτως τίποτα. Κυρίως δεν με συνδέει το ύφος έκφρασης. Πιστεύω απόλυτα σε ένα επίπεδο και στυλ απολύτως διαφορετικό από το δικό του. Ωστόσο, του αναγνωρίζω το δικαίωμα να εκφράζεται όπως έχει επιλέξει και, βεβαίως, να κρίνεται από αυτό, όπως όλοι μας. Τον πρώτο καιρό που ήμουν εδώ με λοιδώρησε. Δικαίωμά του κι αυτό. Η ανωτερότητά μου έγκειται στο γεγονός ότι μπορώ να διαχωρίσω τις ψυχές των ανθρώπων από τα έργα τους. Και το έργο του είναι σημαντικό.
Η διάκριση αυτή δεν είναι μια πράξη ανοχής, είναι μια βαθύτερη στάση ζωής. Ζούμε σε μια εποχή όπου η ταύτιση προσώπου και πράξης είναι σχεδόν αυτονόητη, σχεδόν επιβεβλημένη. Κρίνουμε με ταχύτητα, απορρίπτουμε με ευκολία και σπάνια επιτρέπουμε στην πολυπλοκότητα να σταθεί ανάμεσά μας και στα συμπεράσματά μας. Κι όμως, ο άνθρωπος δεν είναι μονοσήμαντος. Είναι ένα σύνολο αντιφάσεων, ένα πεδίο σύγκρουσης ανάμεσα στο φως και τη σκιά.
Βρέθηκα την Παρασκευή το πρωί στο Γαύριο και πέρασα από το σημείο της ανταποδοτικής ανακύκλωσης. Εκεί είδα εντελώς τυχαία ένα εντυπωσιακό γεγονός. Πέντε-έξι παιδιά από το σχολείο έφεραν κατάφορτες σακούλες με προϊόντα ανακύκλωσης, τα έριξαν στους κάδους και πήραν την ανταπόδοση. Η εικόνα αυτή, τόσο απλή και καθημερινή, έκρυβε μέσα της μια βαθιά αλήθεια. Ότι η κοινωνική αξία δεν προκύπτει από την τελειότητα του προσώπου, αλλά από το αποτύπωμα της πράξης.
Ο άνθρωπος αυτός έκανε μια επιτυχία. Το ποιος είναι και τι είναι αποτελεί δικό του ζήτημα. Στην κοινωνική ουσία, όμως, κάτι προσφέρει. Κι αυτό είναι πολύ σημαντικό. Γιατί τελικά, η κοινωνία δεν λειτουργεί με βάση την ηθική καθαρότητα των προθέσεων, αλλά με βάση τα αποτελέσματα που παράγονται μέσα σε αυτήν. Η ανακύκλωση, ως πράξη, αποκτά νόημα όχι από το ποιος την εμπνεύστηκε, αλλά από το ότι παιδιά τη μετατρέπουν σε καθημερινή συνήθεια.
Θα αναρωτηθούν πολλοί γιατί γράφονται όλα αυτά. Η απάντηση είναι απλή, γιατί ο άνθρωπος είναι ένα ον αντιφατικό. Μέσα του συνυπάρχει το καλό και το κακό. Το ποιο από τα δύο θα προβάλλει είναι προσωπική του υπόθεση, αλλά οι συνέπειες αυτής της επιλογής είναι βαθιά κοινωνικές. Δεν ζούμε απομονωμένοι. Κάθε πράξη μας διαχέεται στον κοινωνικό ιστό, τον επηρεάζει, τον μετασχηματίζει.
Και εδώ αναδύεται ένα παράδοξο που χαρακτηρίζει την εποχή μας. Την ίδια στιγμή που η ανθρωπότητα κατακτά το φεγγάρι, που σχεδιάζει επιχειρηματικές δραστηριότητες στη σκοτεινή του πλευρά όπως διάβασα πριν από λίγο, που επεκτείνει τα όρια της γνώσης και της τεχνολογίας, την ίδια στιγμή εκτυλίσσονται πόλεμοι, συγκρούσεις, καταστροφές. Είναι σαν ο άνθρωπος να έχει μάθει να υψώνεται, αλλά όχι να ισορροπεί.
Αυτό το παράδοξο δεν είναι καινούριο. Είναι η ίδια η ουσία της ανθρώπινης φύσης. Από τη μία πλευρά, η δημιουργία, η πρόοδος, η αναζήτηση του ωραίου και του υψηλού. Από την άλλη, η βία, η σύγκρουση, η καταστροφή. Ο άνθρωπος είναι ταυτόχρονα δημιουργός και καταστροφέας, φορέας πολιτισμού και φορέας χάους.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν μπορούμε να εξαλείψουμε τη σκοτεινή πλευρά. Το ερώτημα είναι αν μπορούμε να την αναγνωρίσουμε και να τη διαχειριστούμε. Αν μπορούμε να επιλέξουμε συνειδητά ποια πλευρά θα ενισχύσουμε. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η ευθύνη του καθενός μας.
Η εικόνα των παιδιών στην ανακύκλωση είναι, με έναν τρόπο, μια μικρή απάντηση σε αυτό το μεγάλο ερώτημα. Δεν πρόκειται για μια τυπική περιβαλλοντική πράξη με ανταπόδοση. Πρόκειται για μια πράξη επιλογής. Επιλογής προς το καλό, προς τη συμμετοχή, προς τη συλλογική ευθύνη. Και αυτή η επιλογή, όσο μικρή κι αν φαίνεται, είναι που τελικά διαμορφώνει την κοινωνία.
Δεν έχει σημασία αν ο άνθρωπος που εμπνεύστηκε ή υλοποίησε αυτή τη δράση έχει ελαττώματα, αδυναμίες ή ακόμα και συμπεριφορές που δεν μας βρίσκουν σύμφωνους. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι το έργο του παράγει θετικό αποτέλεσμα. Και αυτό είναι ένα μάθημα που αξίζει να κρατήσουμε. Ότι η αξία μιας πράξης δεν ακυρώνεται από την ατέλεια του δημιουργού της.
Σε έναν κόσμο που συχνά λειτουργεί με απόλυτα σχήματα, καλό ή κακό, σωστό ή λάθος, η αποδοχή της πολυπλοκότητας είναι μια πράξη ωριμότητας. Δεν σημαίνει ανοχή στην αδικία ή αδιαφορία για την ηθική. Σημαίνει, όμως, ότι μπορούμε να βλέπουμε πέρα από τις επιφάνειες, να αναγνωρίζουμε την αξία εκεί που υπάρχει και να επιλέγουμε συνειδητά τι κρατάμε και τι απορρίπτουμε.
Η πραγματικότητα δεν είναι ούτε φωτεινή ούτε σκοτεινή. Είναι ένα πεδίο όπου οι άνθρωποι, με όλες τις αντιφάσεις τους, προσπαθούν να δώσουν νόημα στην ύπαρξή τους. Και μέσα σε αυτή την προσπάθεια, κάθε μικρή πράξη που γέρνει την πλάστιγγα προς το καλό αποκτά μια σημασία που ξεπερνά τον ίδιο τον δημιουργό της.
Αν ο άνθρωπος μπορεί να φτάσει στο φεγγάρι ενώ ταυτόχρονα πολεμά στη γη, τότε το πραγματικό ζητούμενο δεν είναι το πόσο ψηλά μπορεί να φτάσει, αλλά το πόσο βαθιά μπορεί να κατανοήσει τον εαυτό του. Και αυτή η κατανόηση αρχίζει από κάτι απλό. Την αναγνώριση ότι μέσα μας συνυπάρχουν όλα και ότι η επιλογή είναι πάντα δική μας.
Γιάννης Βαθυάς