Ήταν όλα τέλεια τότε;
Καλημέρα σας, Χριστός Ανέστη.
Με ρωτάτε:
«Ήταν στην παλιά Άνδρο όλα τέλεια;»
Καταλαβαίνω την ερώτηση — κρύβει και λίγη αμφισβήτηση, ίσως για το πώς περιέγραψα με τόση νοσταλγία τα παιδικά μου χρόνια στο νησί. Και έχετε δίκιο να το αναρωτιέστε.
Η αλήθεια είναι πως με τα παιδικά μάτια, όλα μοιάζουν ιδανικά — αρκεί να υπάρχει σπίτι, ασφάλεια, μια ζεστή αγκαλιά και κάποιος να σου κάνει τα χατίρια. Όταν όμως περνούν τα χρόνια και το παιδί γίνεται έφηβος, μετά νέος, αλλάζει και ο τρόπος που βλέπει τον κόσμο. Κι αρχίζεις να καταλαβαίνεις ότι ούτε ο κόσμος ούτε η Άνδρος ήταν αγγελικά πλασμένοι.
Θυμάμαι να ανοίγω για πρώτη φορά εξωσχολικά βιβλία, να πιάνω την τοπική εφημερίδα —και αργότερα και την πρωτευουσιάνικη— και να αρχίζω να συνδέω τις λέξεις με τον κόσμο γύρω μου. Το καλοκαίρι, λίγοι αλλά εντυπωσιακοί τουρίστες έκαναν εμφανίσεις και με έναν περίεργο τρόπο μού έδειχναν ότι η ισότητα ήταν παραμύθι. Άλλος κόσμος, άλλα ρούχα, άλλη συμπεριφορά. Η μικρή κοινωνία δεν ήταν ούτε αθώα ούτε τέλεια.
Δυο γυναίκες αυτοκτόνησαν. Η μία βρέθηκε κρεμασμένη. Η άλλη έπεσε από το μπαλκόνι. Η μία δεν «άξιζε» καν εκκλησιασμό. Την πήγαμε στο νεκροταφείο με φορείο, χωρίς φέρετρο, χωρίς κανονική ακολουθία. Ο παπάς έκανε απλώς ένα τρισάγιο.
Ένα κοριτσάκι βιάστηκε. Η χωροφυλακή συνέλαβε πολλούς νέους για ανακρίσεις και «εξετάσεις». Ένας νέος αγρότης πέθανε από τέτανο. Ένας άλλος, νιόπαντρος, χώρισε τη γυναίκα του την επόμενη κιόλας μέρα του γάμου.
Ούτε και στο δικό μας σπίτι ήταν όλα ήρεμα. Η θεία μου, αδερφή της μητέρας μου, πέθανε από φυματίωση. Ο αδερφός της εξορίστηκε σ’ ένα νησί ως «επικίνδυνος αριστερός». Η γιαγιά μου έκλαιγε νύχτα-μέρα.
Ο Καραουλάνης είχε μαγαζί με πολλές εφημερίδες σε κοινή θέα και ολόκληρα ντοσιέ, μία εφημερίδα στο καθένα. Την εφημερίδα του πατέρα μου την έπαιρνα σε ντοσιέ με το πρόσχημα πως «την είχε παραγγείλει». Αργότερα έμαθα πως ήταν η «Ελευθερία» του Κόκα — αριστερή. Κι αυτό τότε μπορούσε να είναι πρόβλημα.
Όλα αυτά, και άλλα τόσα, άρχισαν να με πνίγουν. Η Άνδρος μίκραινε και η περιέργειά μου μεγάλωνε. Έκανα τον διερμηνέα σε τουρίστες για να εξασκήσω τα αγγλικά μου — αλλά πιο πολύ για να ακούσω πώς σκέφτονται οι άνθρωποι αλλού. Έτσι γεννήθηκε η ιδέα να φύγω.
Και έφυγα. Και είδα κι άλλους τόπους. Και διαπίστωσα ότι και αλλού υπάρχουν τα καλά και τα άσχημα. Δεν είναι η Άνδρος το πρόβλημα ή η λύση. Είναι απλώς η πατρίδα μου. Εκεί που βρίσκονται οι παιδικές μου αναμνήσεις. Κι αυτές, θέλοντας και μη, ωραιοποιούν τα πάντα.
Δεν ζω στο παρελθόν. Δεν το κυνηγάω. Δεν είμαι αιθεροβάμων. Προσπαθώ να πατάω στη γη — και όσο αντέχω, να βλέπω και μπροστά. Η τεχνολογία, η επιστήμη, η εξέλιξη, όλα αυτά είναι δώρα. Δεν θέλω να τα ανταλλάξω με τον κάρο, την πέτρα ή τη σκάφη.
Το παρελθόν δεν πρέπει να επιστρέψει. Γιατί, όπως λέει και το γνωστό, όταν προσπαθεί να επαναληφθεί, το μόνο που καταφέρνει είναι να γίνει φαρσοκωμωδία. Αλλά… το παρελθόν έχει άλλη χρησιμότητα: μπορεί να μας διδάξει. Τα καλά του, για να τα θυμόμαστε και —αν γίνεται— να τα εφαρμόζουμε. Τα άσχημά του, για να τα αποφεύγουμε.
Κι αν μερικοί επιμένουν να μιλούν για το «υπέροχο παρελθόν», δεν χρειάζεται να εκνευριζόμαστε. Είναι το δικό τους παρελθόν, όχι οδηγία χρήσης για όλους. Είναι οι δικές τους αναμνήσεις, όπως και οι σημερινοί νέοι θα έχουν τις δικές τους. Κι όπως τα σημερινά στραβά θα γίνουν μελλοντικές ιστορίες, που θα διηγούνται αύριο στα παιδιά τους και… θα τα ζαλίζουν, όπως κάνουμε κι εμείς.
Όλα με καλή διάθεση, ειρηνικά και καλοπροαίρετα.
Να είσαστε καλά και να περνάτε καλά.
Και μη φοβάστε το παρελθόν — ούτε να το εξιδανικεύετε.
Γιώργος Δ. Καλλιβρούσης