Υπάρχουν λέξεις που τις ακούμε τόσο συχνά, ώστε κινδυνεύουν να χάσουν το βάρος τους. Μία από αυτές είναι η λέξη κοινωνία. Άλλοτε τη χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε ένα σύνολο ανθρώπων, άλλοτε μια αφηρημένη έννοια συλλογικότητας, κι άλλοτε σε πιο βαθιά, υπαρξιακή διάσταση μια πράξη μοιράσματος. Η ουσία της λέξης βρίσκεται σε αυτό που γεννά, τη σύνδεση.
Δύο φαινομενικά διαφορετικές ιστορίες, αλλά και μια τρίτη, μπορούν να φωτίσουν αυτή τη σύνδεση με έναν τρόπο απλό αλλά ουσιαστικό.
Από τη μία, μια γυναίκα, η Χαρίκλεια, που αφηγείται τη ζωή της, όχι ως μια ευθεία διαδρομή, αλλά ως μια διαρκή διαπραγμάτευση με τον τόπο, τους ανθρώπους, τον ίδιο της τον εαυτό. Το να ζεις και να ανήκεις σε μια μικρή κοινωνία δεν είναι ούτε εύκολο ούτε απλό. Απαιτεί αντοχή, προσαρμογή, αλλά και βαθιά κατανόηση του μαζί. Ακόμα πιο δύσκολο είναι να διηγηθείς τη ζωή σου δημοσίως. Η Χαρίκλεια έχει βρει τον δικό της τρόπο να κοινωνεί, τη μαγειρική. Ένας άτυπος διάλογος με όσους κάθονται στο τραπέζι της. Σήμερα βρήκε ένα ακόμα πιο δύσκολο τρόπο. Την έκφραση.
Από την άλλη, δύο άνθρωποι, ο Κώστας και ο Αντώνης, που επισκέπτονται ένα σχολείο για να διδάξουν πρώτες βοήθειες. Εκ πρώτης όψεως, πρόκειται για μια πρακτική γνώση, χρήσιμη και απαραίτητη. Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για κάτι πολύ περισσότερο, για μια πράξη ευθύνης. Μια προσφορά συνειδητή, πέραν των τυπικών καθηκόντων. Κοινωνούν τη γνώση τους. Υπενθυμίζουν με υπευθυνότητα και πάντα χαμογελαστοί ότι ο άνθρωπος δεν είναι μόνος του, ότι η ζωή του συνδέεται άμεσα με τη ζωή του διπλανού του. Ότι η γνώση, όταν μοιράζεται, αποκτά αξία πολλαπλάσια.
Τι κοινό έχουν αυτές οι δύο ιστορίες; Το μοίρασμα. Όχι ως έννοια αφηρημένη, αλλά ως πράξη καθημερινή. Αυτό το μοίρασμα είναι που, σε μια βαθύτερη ανάγνωση, μπορεί να ταυτιστεί με αυτό που η εκκλησιαστική γλώσσα ονομάζει κοινωνία. Εκεί, η έννοια κορυφώνεται μέσα από τη μετάληψη, μια πράξη ιερή, που συμβολίζει τη συμμετοχή σε κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό μας. Ωστόσο, πέρα από τη θρησκευτική της διάσταση, η κοινωνία αυτή μπορεί να ιδωθεί και ως μια καθημερινή πρακτική. Το να δίνεις και να λαμβάνεις, το να συμμετέχεις ενεργά στον ιστό της κοινότητας.
Σε έναν τόπο όπως η Άνδρος και σε κάθε μικρή κοινωνία, αυτή η έννοια παίρνει σάρκα και οστά. Δεν μένει στη θεωρία, γίνεται πράξη. Είναι οι άνθρωποι που δραστηριοποιούνται σε συλλόγους, που αφιερώνουν χρόνο και ενέργεια για το κοινό καλό. Είναι οι πολιτιστικοί φορείς που κρατούν ζωντανή τη μνήμη και την ταυτότητα. Είναι οι αθλητικοί σύλλογοι που διδάσκουν συνεργασία, πειθαρχία και σεβασμό.
Είναι, επίσης, συγκεκριμένες δράσεις που αποτυπώνουν αυτή τη ζωντανή κοινωνία στην πράξη. Επίκαιρο παράδειγμα ο Σύλλογος Γυναικών, που αυτό το διήμερο κοινωνεί την Άνδρο στο Μεσολόγγι, μεταφέροντας μαζί του τον πολιτισμό, τις γεύσεις, τις μνήμες και την ταυτότητα του τόπου. Μια πράξη εξωστρέφειας και σύνδεσης, για ένα άνοιγμα προς άλλες κοινωνίες, όπου το τοπικό γίνεται κοινό και το ιδιαίτερο αποκτά καθολική αξία.
Όλοι οι τοπικοί σύλλογοι πολιτιστικοί, αθλητικοί, κοινωνικοί κάνουν δουλειά. Μια δουλειά συχνά αθόρυβη, χωρίς προβολή, αλλά με ουσιαστικό αντίκτυπο. Οργανώνουν εκδηλώσεις, εκπαιδεύουν νέους ανθρώπους, διατηρούν παραδόσεις, καλλιεργούν αξίες. Δημιουργούν, με άλλα λόγια, τους όρους για να υπάρχει αυτή η κοινωνία ανθρώπων όχι ως θεωρία, αλλά ως καθημερινή εμπειρία. Κοινωνούν.
Αυτή η κοινωνία ανθρώπων δεν είναι κάτι δεδομένο. Χτίζεται καθημερινά, με μικρές και μεγάλες πράξεις. Με τη διάθεση να ακούσεις τον άλλον, να μοιραστείς την εμπειρία σου, να προσφέρεις χωρίς να περιμένεις ανταπόδοση. Σε έναν κόσμο που συχνά προωθεί την ατομικότητα, αυτές οι πράξεις αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Λειτουργούν ως αντίβαρο, ως υπενθύμιση ότι η ανθρώπινη ύπαρξη είναι, στην ουσία της, συλλογική.
Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτή η μορφή κοινωνίας δεν χρειάζεται μεγάλες διακηρύξεις. Δεν εκφράζεται απαραίτητα μέσα από θεσμούς ή επίσημες δομές. Εκδηλώνεται στην καθημερινότητα. Σε ένα τραπέζι που στρώνεται, σε ένα μάθημα που προσφέρεται, σε μια δράση που οργανώνεται. Εκεί, όπου ο άνθρωπος επιλέγει να είναι παρών για τον άλλον.
Η μεγαλύτερη πρόκληση της δύσκολης εποχής μας, δεν θυμάμαι και καμιά εύκολη αλλά πάντα το τώρα προηγείται, είναι να επανανοηματοδοτήσουμε την έννοια της κοινωνίας όχι ως ένα αφηρημένο σύνολο, αλλά ως μια ζωντανή διαδικασία συμμετοχής. Να αναγνωρίσουμε ότι η πραγματική συνοχή δεν προκύπτει από την ομοιομορφία, αλλά από τη συνύπαρξη διαφορετικών ανθρώπων που επιλέγουν να συμπορεύονται.
Η κοινωνία στην πράξη είναι μια στάση ζωής. Δεν απαιτεί τελειότητα, αλλά διάθεση. Δεν απαιτεί μεγάλες θυσίες, αλλά συνέπεια. Είναι η απόφαση να δεις τον άλλον όχι ως ξένο, αλλά ως μέρος ενός κοινού ταξιδιού. Και σε αυτό το ταξίδι, κάθε μικρή πράξη, μια αφήγηση, ένα μάθημα, μια πρωτοβουλία, γίνεται κρίκος σε μια αλυσίδα που μας συνδέει όλους.
Η πιο ουσιαστική μορφή κοινωνίας δεν είναι αυτή που τελείται σε έναν συγκεκριμένο χώρο ή χρόνο, αλλά αυτή που βιώνεται καθημερινά. Εκεί όπου οι άνθρωποι γίνονται ο ένας για τον άλλον. Εκεί που το εγώ συναντά το εμείς και παύει να υπάρχει ως ξεχωριστή οντότητα. Δεν είναι ούτε εύκολο ούτε απλό. Αλλά είναι βαθιά ανθρώπινο.
Γιάννης Βαθυάς