Ίσως είναι η πιο γνώριμη φράση της ελληνικής υπαίθρου. Την έλεγαν άνθρωποι που διάβαζαν τον ουρανό όπως άλλοι διαβάζουν τις γραφές. Την έλεγαν με το χέρι σκιά πάνω από τα μάτια, κοιτάζοντας μακριά, όχι για να δουν σύννεφα, αλλά για να μετρήσουν τον χρόνο, πόσο άντεχε η γη, πόσο άντεχαν οι άνθρωποι. Στο άκουσμά της, υπήρχε κάτι σχεδόν ιερό, μια παραδοχή ότι η ζωή δεν είναι ποτέ αποκλειστικά δικό μας δημιούργημα. Η βροχή ήταν δώρο, ευχή, πιθανότητα. Ήταν η στιγμή που η φύση θα θυμόταν να μας νοιαστεί.
Και όμως, κάπου στη διαδρομή προς τον σημερινό κόσμο, η φράση άλλαξε λειτουργία. Από ελπίδα έγινε δικαιολογία. Από προσμονή έγινε αναβολή. Την είπαμε στα αστικά μπαλκόνια, όχι κοιτώντας τον ουρανό, αλλά κοιτώντας την αμηχανία μας. Λέγαμε μια βροχή θα μας σώσει για να μην δούμε τα λάθη μας, για να νιώσουμε πως κάτι έξω από εμάς θα λύσει ό,τι εμείς δεν τολμούσαμε να αγγίξουμε.
Μέχρι που η πραγματικότητα μάς σταμάτησε. Κι όταν το έκανε, δεν το έκανε ευγενικά. Η λειψυδρία στην Αττική, ένα φαινόμενο που κάποτε θα φάνταζε αδιανόητο, σήμερα είναι γεγονός. Οι ταμιευτήρες που για δεκαετίες θεωρούσαμε ακούραστους έχουν πέσει σε επίπεδα που δεν σηκώνουν αφέλεια. Στον Μόρνο, στον Εύηνο, στο Μαραθώνα και στη Υλίκη, το νερό βρίσκεται κάτω από τα όρια ασφαλείας. Οι ειδικοί δεν μιλούν πια με υπερβολές, μιλούν με μετρήσεις. Και οι μετρήσεις λένε πως η βροχή, εκείνη η παλιά σωτήρας, δεν έρχεται πια όπως την περιμέναμε, ούτε όταν τη χρειαζόμαστε, ούτε με τον ρυθμό που κάποτε μας συνήθισε. Δεν είναι η σπατάλη ο μόνος ένοχος. Είναι οι παρατεταμένες ξηρασίες, τα θερμότερα καλοκαίρια, η μετατόπιση των εποχών. Το νερό έγινε καθρέφτης του κλίματος και το κλίμα άλλαξε.
Γι’ αυτό και η Αττική τέθηκε σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Όχι για να τρομάξει ο πολίτης, αλλά για να προλάβει η πολιτεία. Οι αποφάσεις που κάποτε θα έπαιρναν χρόνια τώρα πρέπει να παίρνονται σε μήνες. Νέες γεωτρήσεις, ενίσχυση δικτύων, προκαταρκτικές μελέτες για αφαλάτωση, προγράμματα μείωσης απωλειών, αξιοποίηση νέων υδρολογικών δεδομένων. Η τεχνολογία, η οποία κάποτε έμοιαζε υπερβολή για την πρωτεύουσα, τώρα είναι η λογική άμυνα απέναντι στην εποχή. Δεν είναι πια επιλογή να κάνουμε ό,τι κάναμε πάντα. Είναι ανάγκη να κάνουμε ό,τι χρειάζεται.
Κι όμως, μέσα σε αυτή τη μεγάλη, σχεδόν επιτακτική αναδιάταξη, συμβαίνει κάτι ενδιαφέρον. Η ευθύνη δεν βαραίνει μόνο τις μεγάλες πόλεις. Την ίδια στιγμή, σε έναν νησιωτικό τόπο που γνωρίζει από πρώτο χέρι τι σημαίνει να μετράς το νερό, η Άνδρος δείχνει έναν άλλο δρόμο. Ο Δήμος δεν περίμενε την κρίση για να αντιδράσει. Ξεκίνησε υδρογεωλογική μελέτη, όχι επειδή τελείωσαν τα αποθέματα, αλλά επειδή είναι ώριμη στάση να γνωρίζεις από τι εξαρτάσαι. Μελετά τις πηγές, τους υδροφόρους ορίζοντες, την αντοχή του νησιού σε περιόδους ξηρασίας. Και, αν οι ανάγκες του μέλλοντος το απαιτήσουν, έχει ήδη βάλει στο τραπέζι την προοπτική αφαλάτωσης, όχι ως πανικό, αλλά ως πρόνοια. Δεν αφήνει το νερό στην τύχη του, το φροντίζει σαν αυτό που πραγματικά είναι, προϋπόθεση ζωής.
Αυτή η στάση, όσο κι αν μοιάζει τεχνική, στην πραγματικότητα είναι βαθιά φιλοσοφική. Γιατί μας υπενθυμίζει ότι ο πολιτισμός δεν είναι μόνο δρόμοι, σπίτια και δίκτυα, είναι ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τα βασικά στοιχεία που μας κρατούν όρθιους. Το νερό, ο αέρας, το χώμα δεν είναι απλές πρώτες ύλες. Είναι το πλαίσιο στο οποίο υπάρχουμε. Και όταν αυτό το πλαίσιο απειλείται, απειλούμαστε εμείς.
Το ενδιαφέρον είναι πως η Άνδρος, ώριμη σε επίγνωση, λειτουργεί σαν καθρέφτης σε ένα πρόβλημα που δεν είναι πια νησιωτικό, ούτε τοπικό, ούτε καν εθνικό. Είναι παγκόσμιο. Ο κόσμος αλλάζει και το νερό ακολουθεί την αλλαγή. Όχι για να μας στερήσει, αλλά για να μας υπενθυμίσει. Να μας πει πως τα φυσικά συστήματα είχαν πάντα όρια κι εμείς τα μπερδέψαμε με ευκολίες.
Γι’ αυτό και η φράση μια βροχή θα μας σώσει αποκτά ένα νέο, πιο ώριμο νόημα. Όχι ως ευχή, ούτε ως αναβολή. Αλλά ως υπενθύμιση πως η βροχή δεν είναι ούτε λύση ούτε υποχρέωση της φύσης. Η λύση είμαστε εμείς, όταν αποφασίζουμε να μη ζούμε με την τύχη, αλλά με τη γνώση. Όταν καταλαβαίνουμε ότι η σωτηρία δεν έρχεται από τον ουρανό, αλλά από τον τρόπο που στεκόμαστε στη γη.
Ίσως αυτό να είναι ένα μάθημα της εποχής μας, ότι δεν μας σώζει η βροχή. Μας σώζει το ξύπνημα. Μας σώζει το βλέμμα που στρέφεται από τον ουρανό προς τον εαυτό μας, όχι για να τον κατηγορήσει, αλλά για να τον αναλάβει. Όταν αυτό συμβεί, τότε ακόμη και μια σταγόνα θα είναι αρκετή, όχι για να μας σώσει, αλλά για να μας θυμίσει ότι μάθαμε επιτέλους να ζούμε με σοφία.
Γιάννης Βαθυάς