Σε κάθε εποχή της ανθρώπινης ιστορίας, οι κοινωνίες βρίσκονται μπροστά στο δίλημμα αν θα επιλέξουν να χτίσουν γέφυρες ή να υψώσουν τείχη. Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα δεν καθορίζεται μόνο από μεγάλες πολιτικές αποφάσεις ή ιστορικές συγκυρίες. Καθορίζεται, κυρίως, από την καθημερινή πρακτική των ανθρώπων. Από τις επιλογές που κάνουν κάθε μέρα. Από τον τρόπο που μιλούν, που συνεργάζονται, που διαφωνούν, που συνυπάρχουν.
Οι διαφορές υπήρχαν, υπάρχουν και θα υπάρχουν. Διαφορές ιδεολογικές, κοινωνικές, πολιτισμικές, ακόμη και προσωπικές. Η διαφορετικότητα από μόνη της δεν αποτελεί απειλή. Αντίθετα, αποτελεί πηγή εξέλιξης, δημιουργικότητας και προόδου. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν διαφέρουμε. Το ερώτημα είναι τι κάνουμε με αυτές τις διαφορές στην πράξη. Αν τις χρησιμοποιούμε ως αφορμή για σύγκρουση ή ως ευκαιρία για κατανόηση.
Τα τείχη δεν χτίζονται μόνο με αποφάσεις κρατών ή με ιστορικά γεγονότα. Χτίζονται καθημερινά. Χτίζονται όταν αρνούμαστε να ακούσουμε τον άλλον. Όταν απορρίπτουμε χωρίς να κατανοήσουμε. Όταν αντιμετωπίζουμε τη διαφορετική άποψη ως απειλή και όχι ως ευκαιρία διαλόγου. Χτίζονται στον χώρο εργασίας, στις οικογένειες, στις γειτονιές, ακόμη και μέσα στον ίδιο μας τον εαυτό.
Τα τείχη προσφέρουν μια ψευδαίσθηση ασφάλειας. Δημιουργούν την εντύπωση προστασίας και σταθερότητας. Στην πραγματικότητα όμως απομονώνουν. Περιορίζουν την εξέλιξη, φτωχαίνουν τον δημόσιο διάλογο και οδηγούν σταδιακά σε κοινωνική και πολιτισμική οπισθοδρόμηση. Η ιστορία έχει δείξει ότι οι κοινωνίες που επέλεξαν τον φόβο αντί της συνεργασίας, έχασαν τη δημιουργικότητα, τη δυναμική και τελικά την ικανότητά τους να προσαρμόζονται.
Οι γέφυρες επίσης χτίζονται καθημερινά. Χτίζονται όταν κάποιος επιλέγει να ακούσει προτού μιλήσει. Όταν επιλέγει να συνεργαστεί αντί να συγκρουστεί. Όταν επιλέγει να αναζητήσει το κοινό έδαφος ακόμη και μέσα στη διαφωνία. Χτίζονται όταν κάποιος βοηθά έναν άγνωστο, όταν κάποιος σέβεται τη διαφορετική άποψη, όταν κάποιος δίνει χώρο στον άλλον να εκφραστεί.
Η ενότητα δεν είναι ένα σύνθημα. Είναι μια καθημερινή άσκηση. Είναι μια πρακτική που απαιτεί συνειδητή επιλογή. Δεν σημαίνει ότι όλοι σκέφτονται το ίδιο. Σημαίνει ότι όλοι αναγνωρίζουν ότι η κοινωνία προχωρά μόνο όταν οι άνθρωποι μπορούν να συνυπάρχουν δημιουργικά, ακόμη και μέσα στις διαφωνίες τους.
Στη σύγχρονη εποχή, όπου η πληροφορία διακινείται με πρωτοφανή ταχύτητα και η δημόσια συζήτηση συχνά μετατρέπεται σε πεδίο έντασης, η ευθύνη της καθημερινής συμπεριφοράς γίνεται ακόμη μεγαλύτερη. Κάθε ανάρτηση, κάθε δημόσιος λόγος, κάθε προσωπική συζήτηση αποτελεί μικρό κομμάτι του συλλογικού κλίματος. Οι κοινωνίες δεν πολώνονται μόνο από μεγάλες κρίσεις. Πολώνονται από τη συσσώρευση μικρών καθημερινών επιλογών.
Η οπισθοδρόμηση πολλές φορές δεν έρχεται με θόρυβο. Έρχεται αθόρυβα, μέσα από τη σταδιακή αποδοχή της πόλωσης ως κανονικότητας. Μέσα από τη συνήθεια να βλέπουμε τον άλλον ως αντίπαλο. Όταν μια κοινωνία αρχίζει να λειτουργεί με βάση την καχυποψία και όχι την εμπιστοσύνη, τότε η οπισθοδρόμηση έχει ήδη ξεκινήσει.
Η ενότητα, αντίθετα, απαιτεί ωριμότητα και αυτογνωσία. Απαιτεί την ικανότητα να ακούς χωρίς να συμφωνείς απαραίτητα. Απαιτεί την κατανόηση ότι η δύναμη μιας κοινωνίας δεν βρίσκεται στην ομοιογένεια, αλλά στην ικανότητα να συνθέτει διαφορετικές φωνές σε ένα κοινό όραμα. Οι μεγάλες περίοδοι προόδου στην ιστορία της ανθρωπότητας δεν γεννήθηκαν μέσα από την απομόνωση, αλλά μέσα από τη συνάντηση ιδεών, πολιτισμών και εμπειριών.
Σε τοπικό, εθνικό αλλά και παγκόσμιο επίπεδο, το ζητούμενο παραμένει το ίδιο. Πώς μπορούμε να διατηρήσουμε την ταυτότητά μας χωρίς να απομονωθούμε. Πώς μπορούμε να υπερασπιστούμε τις αξίες μας χωρίς να αρνηθούμε τον διάλογο. Πώς μπορούμε να εξελιχθούμε χωρίς να χάσουμε τη μνήμη μας.
Η απάντηση βρίσκεται στην καθημερινή επιλογή. Στον τρόπο που φερόμαστε στον συνάδελφο, στον γείτονα, στον άνθρωπο που διαφωνεί μαζί μας. Στην επιλογή να επιδιώκουμε τη συνεργασία αντί της σύγκρουσης. Στην επιλογή να αναζητούμε λύσεις που χωρούν περισσότερους και όχι λιγότερους.
Σε μια εποχή που συχνά επιβραβεύει την ένταση και την αντιπαράθεση, η επιλογή της ενότητας μπορεί να φαίνεται δύσκολη. Είναι όμως η μόνη επιλογή που οδηγεί σε πραγματική πρόοδο. Γιατί η πρόοδος δεν μετριέται μόνο με οικονομικούς δείκτες ή τεχνολογικές εξελίξεις. Μετριέται με το επίπεδο συνοχής, με την ποιότητα της δημοκρατίας, με το πόσο μια κοινωνία μπορεί να προστατεύει τους πιο αδύναμους και να δίνει χώρο σε όλους να συμμετέχουν.
Χτίζοντας γέφυρες, οι κοινωνίες επενδύουν στο μέλλον. Ορθώνοντας τείχη, επενδύουν στον φόβο. Και κάθε μέρα, μέσα από τις μικρές μας πράξεις, δείχνουμε ποια επιλογή κάνουμε. Στον τρόπο που μιλάμε, στον τρόπο που ακούμε, στον τρόπο που συνυπάρχουμε. Η ιστορία δεν γράφεται μόνο από μεγάλα γεγονότα. Γράφεται και από τις καθημερινές επιλογές των ανθρώπων.
Η πρόοδος ή η οπισθοδρόμηση δεν είναι αφηρημένες έννοιες. Είναι το αποτέλεσμα των μικρών, επαναλαμβανόμενων, καθημερινών πράξεων όλων μας.
Γιάννης Βαθυάς