Σε πολλά κόμματα με έντονη ιδεολογική κατεύθυνση – είτε πρόκειται για αριστερά, δεξιά, εθνικιστικά ή ακόμα και λαϊκιστικά μορφώματα – η εκπαίδευση των μελών μέσω σεμιναρίων κομματικής νομενκλατούρας αποτελεί πάγια τακτική. Εκεί, τα επιχειρήματα δεν διδάσκονται μόνο για να πείθουν, αλλά για να θωρακίζουν ιδεολογικά τον οπαδό και να του προσφέρουν εργαλεία ατέρμονης ρητορικής άμυνας και επίθεσης.
Τα αποτελέσματα αυτής της τακτικής είναι πλέον ορατά: η δημόσια πολιτική συζήτηση, τόσο σε εθνικό όσο και σε τοπικό επίπεδο, δηλητηριάζεται από στείρες αντιπαραθέσεις που δεν στοχεύουν στη λύση ή στον διάλογο, αλλά στη φθορά του αντιπάλου και τη συντήρηση της κομματικής ορθοδοξίας.
Ας εξετάσουμε συγκεκριμένα είδη επιχειρημάτων που χρησιμοποιούνται συχνά στα πλαίσια αυτής της εκπαίδευσης.
1. Το επιχείρημα του «ιστορικού χρέους»
Αξιοποιείται συχνά από κόμματα της αριστεράς, όπου ο αγώνας τους παρουσιάζεται ως συνέχεια μιας «μεγάλης ιστορικής αποστολής» (π.χ. αντιφασιστική πάλη, εργατικοί αγώνες, αντίσταση).
Παράδειγμα:
«Το κόμμα μας δεν ακολουθεί τάσεις, συνεχίζει την πορεία που χάραξαν οι ήρωες του ’40 και οι εργάτες του ’36.»
Σκοπός: Να δαιμονοποιηθεί η αντίθετη άποψη ως ιστορικά ανεύθυνη ή προδοτική.
2. Το επιχείρημα της «ηθικής ανωτερότητας»
Ιδιαίτερα διαδεδομένο σε ιδεολογικά κόμματα. Το κόμμα παρουσιάζεται ως ο ηθικά καθαρός φορέας που μάχεται για «τον λαό», «τους αδικημένους», «το έθνος», κλπ.
Παράδειγμα:
«Μόνο εμείς δεν έχουμε εμπλακεί σε σκάνδαλα. Οι άλλοι είναι το σύστημα.»
Σκοπός: Η πόλωση. Όποιος διαφωνεί, είναι «ανήθικος», «βολεμένος» ή «συστημικός».
3. Το επιχείρημα της «συνωμοσίας εναντίον μας»
Εργαλείο για άμυνα σε κάθε είδους κριτική. Όταν οι θέσεις του κόμματος δεν γίνονται αποδεκτές, φταίει η «προπαγάνδα των ΜΜΕ», «το κατεστημένο», «η Δύση», «ο ιμπεριαλισμός» κ.λπ.
Παράδειγμα:
«Μας πολεμούν γιατί λέμε την αλήθεια που φοβούνται.»
Σκοπός: Να απενεργοποιηθεί ο δημόσιος έλεγχος και η αυτοκριτική.
4. Το κυκλικό επιχείρημα
Προτείνεται στα μέλη ώστε να κρατούν ζωντανή μια συζήτηση χωρίς να απαντούν ποτέ ουσιαστικά.
Παράδειγμα:
– «Η πολιτική σας απέτυχε.»
– «Απέτυχε γιατί εσείς δεν μας αφήσατε να την εφαρμόσουμε πλήρως.»
Σκοπός: Να παγιδεύεται ο συνομιλητής σε φαύλους κύκλους χωρίς διέξοδο.
5. Το επιχείρημα του «μοναδικού δρόμου»
Οποιαδήποτε άλλη πρόταση παρουσιάζεται ως ανεφάρμοστη ή καταστροφική.
Παράδειγμα:
«Όλα τα άλλα κόμματα είναι ίδιοι. Εμείς είμαστε η μόνη λύση.»
Σκοπός: Να ακυρωθεί ο πλουραλισμός και η πολιτική σκέψη.
6. Το επιχείρημα της «ανεπάρκειας του κριτή»
Αντί να απαντηθεί η κριτική, στοχοποιείται ο ίδιος ο κριτής: παρουσιάζεται ως άσχετος, αδαής, προκατειλημμένος ή ανίκανος να σταθεί στο ύψος της συζήτησης. Έτσι, η ουσία της κριτικής αποφεύγεται εντελώς.
Παράδειγμα:
– «Η πρότασή σας δεν είναι εφαρμόσιμη και δημιουργεί κοινωνική ανισότητα.»
– «Εσείς μιλάτε; Ποιοι είστε εσείς που θα μας κρίνετε; Έχετε κάνει ποτέ πολιτική δουλειά; Έχετε ιδέα από ταξική πάλη;»
Σκοπός: Να ακυρωθεί ο συνομιλητής ως υποκείμενο λόγου, ώστε το περιεχόμενο του λόγου του να καταστεί ασήμαντο.
Η αντεπίθεση μέσω αμφισβήτησης της νομιμοποίησης του συνομιλητή δεν έχει στόχο τη νίκη στη λογική, αλλά την κατάληψη του ηθικού εδάφους και τον αποπροσανατολισμό της συζήτησης. Είναι χαρακτηριστική των πιο δογματικών ή αυταρχικών κομματικών χώρων, όπου η πίστη προηγείται του λόγου
Όταν ένας πολιτικός φορέας διδάσκει στα μέλη του να απαντούν σε κάθε αντίλογο όχι με επιχειρήματα, αλλά με προσωπική επίθεση στον κριτή, τότε δεν ασκεί πολιτική – ασκεί ρητορικό αποκλεισμό. Δημιουργεί οπαδούς που δεν είναι απλώς υπέρ, αλλά εναντίον όλων των άλλων.
Το πραγματικό κόστος: δημόσιος λόγος χωρίς περιεχόμενο
Αυτού του τύπου οι ρητορικές στρατηγικές δεν επιλύουν προβλήματα – τα μεταμφιέζουν. Μετατρέπουν την πολιτική σε διαρκές πεδίο αντιπαράθεσης και ακυρώνουν κάθε προσπάθεια ουσιαστικής συνεργασίας ή σύνθεσης. Η πολιτική ζωή υποβαθμίζεται σε «μονομαχίες πίστης» και το κοινό συμφέρον χάνεται μέσα στον θόρυβο.
Αυτό δεν περιορίζεται στην εθνική σκηνή. Η ανωμαλία μεταφέρεται αυτούσια και στην τοπική αυτοδιοίκηση, όπου αντί να προωθούνται λύσεις για την καθημερινότητα των πολιτών, στήνονται «μικρά κοινοβούλια» φανατισμένων παρατάξεων. Οι συνεδριάσεις δημοτικών συμβουλίων καταλήγουν σε ανούσιες συγκρούσεις, και κάθε πρόταση αντιμετωπίζεται όχι με βάση την αξία της, αλλά με βάση το από πού προέρχεται.
Το χειρότερο; Οι πολίτες αποσύρονται. Απογοητεύονται. Βλέπουν την πολιτική όχι ως εργαλείο αλλαγής, αλλά ως έναν ατέρμονο καβγά χωρίς ουσία.Τα επιχειρήματα δεν στοχεύουν κατ’ ανάγκην στη «λογική πειθώ», αλλά κυρίως στην «ιδεολογική συνοχή» των οπαδών και στην «κόπωση του αντιπάλου» μέσω διαρκών, κυκλικών και πολωτικών συζητήσεων. Η στρατηγική είναι να παραμένει ο υποστηρικτής του κόμματος σε «επίθεση ή άμυνα», χωρίς ποτέ να αφήνεται στη «νηφάλια αυτοκριτική» ή τον διάλογο ουσίας.
Τα σεμινάρια κομματικής νομενκλατούρας δεν είναι απλώς «ιδεολογική εκπαίδευση». Είναι εργοστάσια παραγωγής ρητορικών στρατιωτών. Και όσο πιο αποτελεσματικά αυτά τα επιχειρήματα διαδίδονται, τόσο περισσότερο ο δημόσιος λόγος μετατρέπεται σε πόλεμο χαρακωμάτων αντί για δημιουργική αντιπαράθεση.
Να είσαστε καλά και να περνάτε καλά, αντιλαμβανόμενοι ποιοι επιχειρούν να μας χειραγωγήσουν.
Γιώργος Δ. Καλλιβρούσης