Σε κάθε οργανωμένη κοινωνία οι θεσμοί αποτελούν τη ραχοκοκαλιά του πολιτικού και κοινωνικού βίου. Χωρίς αυτούς, η ισονομία καταρρέει, η εξουσία γίνεται αυθαίρετη και η κοινωνία βυθίζεται στην αταξία. Ωστόσο, στη χώρα μας συχνά κυριαρχεί η επικίνδυνη αντίληψη ότι οι θεσμοί έχουν μικρότερη αξία από τα πρόσωπα που τους υπηρετούν. Άλλοτε θεοποιούμε έναν πολιτικό ή έναν δικαστή ή έναν λειτουργό, κι άλλοτε βυθιζόμαστε στη γενικευμένη καχυποψία, συνήθως με ανοίκειο τρόπο και έκφραση. Και στις δύο περιπτώσεις, υπονομεύουμε οι ίδιοι την αναγκαία σταθερότητα.
Οι θεσμοί δεν είναι διακοσμητικά στοιχεία ούτε ανούσιες ρυθμίσεις γραφειοκρατικού περιεχομένου. Είναι οι συλλογικοί κανόνες που διασφαλίζουν ότι η εξουσία δεν ασκείται κατά το δοκούν, αλλά με σεβασμό στη δημοκρατία και στην ισονομία. Το Σύνταγμα, η Δικαιοσύνη, η Παιδεία, οι ανεξάρτητες αρχές λειτουργούν ως πυλώνες που υπερβαίνουν πρόσωπα και συγκυρίες. Όποιος θέτει τον εαυτό του υπεράνω των θεσμών, είτε είναι πολιτικός είτε πολίτης, απειλεί ευθέως τη δημοκρατία.
Ο ρόλος των προσώπων που υπηρετούν τους θεσμούς καθίσταται εκ των πραγμάτων ουσιαστικός. Ο δικαστής που εφαρμόζει τον νόμο, ο δάσκαλος που μεταδίδει γνώση, ο βουλευτής που νομοθετεί, όλοι δίνουν σάρκα και οστά στους θεσμούς. Η ευθύνη τους, λοιπόν, είναι τεράστια. Αν διαφθαρούν ή αδιαφορήσουν, το πλήγμα δεν είναι μόνο προσωπικό, αλλά θεσμικό. Προς τούτο και η κοινωνία οφείλει να απαιτεί ακεραιότητα και υπευθυνότητα από κάθε δημόσιο λειτουργό.
Το μεγαλύτερο όμως πρόβλημα σήμερα δεν είναι μόνο η αδυναμία των προσώπων, αλλά η στάση των πολιτών απέναντι στους θεσμούς. Όταν οι πολίτες απαξιώνουν συλλήβδην τη Δικαιοσύνη, όταν θεωρούν όλους τους πολιτικούς ίδιους, όταν αδιαφορούν για την αξιοπιστία της Παιδείας ή της Βουλής, τότε το έδαφος γίνεται γόνιμο για τον κυνισμό και την ανομία.
Η απαξίωση αυτή είναι αυτοκαταστροφική. Δεν γίνεται να ζητάμε δικαιοσύνη και ταυτόχρονα να ειρωνευόμαστε τους δικαστές. Δεν γίνεται να μιλάμε για παιδεία και να αντιμετωπίζουμε το σχολείο με απαξίωση. Δεν γίνεται να απαιτούμε δημοκρατία και να γυρίζουμε την πλάτη στο κοινοβούλιο. Με τη στάση μας αυτή δεν τιμωρούμε τους κακούς λειτουργούς, αλλά τους ίδιους τους εαυτούς μας, γιατί αποδυναμώνουμε τα θεμέλια της κοινωνίας μας.
Η ιστορία έχει δείξει ότι η διάλυση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς οδηγεί στην προσωπολατρία, στους «σωτήρες» που εκμεταλλεύονται την απογοήτευση για να αλώσουν τη δημοκρατία. Αν εμείς οι πολίτες συνεχίσουμε να γκρεμίζουμε οι ίδιοι το κύρος των θεσμών, τότε ας μην εκπλαγούμε όταν βρεθούμε αντιμέτωποι με την αυθαιρεσία και την αδικία.
Οι θεσμοί είναι και πρέπει να παραμένουν υπεράνω όλων. Τα πρόσωπα που τους υπηρετούν έχουν ευθύνη να τους τιμούν, αλλά εξίσου μεγάλη ευθύνη έχουμε και οι πολίτες να επιλέγουμε τους πιο άξιους, να τους στηρίζουμε, να τους εμπιστευόμαστε, να τους βελτιώνουμε με κριτική και όχι να τους απαξιώνουμε με ελαφρότητα.
Μια κοινωνία που απαξιώνει τους θεσμούς της, στο τέλος μένει χωρίς άμυνες απέναντι στην αυθαιρεσία. Αν θέλουμε δημοκρατία και πρόοδο, οφείλουμε να το καταλάβουμε ότι η δύναμη των θεσμών δεν είναι υπόθεση κάποιων άλλων. Είναι υπόθεση όλων μας.
Γιάννης Βαθυάς