Η ενότητα συχνά παρουσιάζεται ως κάτι απλό και αυτονόητο, σαν ένα ώριμο δάσος που απλώς υπάρχει, χωρίς κόπο και φροντίδα. Όμως, πίσω από αυτή την εικόνα κρύβεται μια πολύ πιο σύνθετη πραγματικότητα. Το δάσος δεν είναι ένα σώμα ενιαίο από τη φύση του. Αποτελείται από δένδρα διαφορετικά μεταξύ τους, με ρίζες που απλώνονται σε διαφορετικά βάθη, με κορμούς που λυγίζουν το καθένα με τον τρόπο του στον άνεμο και με κλαδιά που συχνά ανταγωνίζονται για το ίδιο φως. Ανάμεσά τους φυτρώνουν και ζιζάνια, όχι πάντα απαραίτητα εχθρικά, αλλά συχνά ανεξέλεγκτα. Η ενότητα, όπως και το δάσος, δεν είναι δεδομένη, είναι αποτέλεσμα ισορροπίας, φροντίδας και συνειδητής προσπάθειας.
Το κάθε δένδρο αντιπροσωπεύει το άτομο. Ο άνθρωπος είναι βαθιά κοινωνικό ον, αλλά ταυτόχρονα και έντονα ατομικό. Θέλει να ανήκει στο δάσος, να προστατεύεται από αυτό και να αντλεί δύναμη από τη συλλογικότητα, χωρίς όμως να χάσει το σχήμα του, τη μοναδικότητά του, το δικαίωμα να απλώνεται όπως εκείνος επιθυμεί. Εδώ γεννιέται η πρώτη μεγάλη δυσκολία της ενότητας, το πώς το δένδρο θα είναι μέρος του δάσους χωρίς να πάψει να είναι δένδρο. Η ενότητα απαιτεί περιορισμούς, συμβιβασμούς και υπομονή, σε έναν κόσμο που προωθεί διαρκώς την ατομική προβολή και την προσωπική υπεροχή.
Το δάσος, από την άλλη, συμβολίζει την κοινωνία, την ομάδα, το σύνολο. Δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τα επιμέρους στοιχεία του, αλλά ούτε και να λειτουργήσει αν το καθένα επιμένει να αναπτύσσεται αδιαφορώντας για τα υπόλοιπα. Όταν ένα δένδρο μεγαλώνει υπερβολικά εις βάρος των άλλων, σκιάζει, στερεί το φως και τελικά αποδυναμώνει το σύνολο. Έτσι και στις ανθρώπινες κοινωνίες, όταν το εγώ υπερισχύει διαρκώς του εμείς, η ενότητα διαβρώνεται. Δεν καταρρέει πάντα θεαματικά, συχνά φθείρεται σιωπηλά, μέχρι που το δάσος μοιάζει πυκνό, αλλά στην πραγματικότητα είναι εύθραυστο.
Ιδιαίτερο ρόλο σε αυτό τον κύκλο παίζουν τα ζιζάνια. Δεν είναι μόνο οι εξωτερικοί κίνδυνοι, αλλά και οι εσωτερικοί μηχανισμοί που υπονομεύουν την ενότητα. Ο φόβος, η καχυποψία, η μνησικακία, η άρνηση του διαλόγου. Τα ζιζάνια τρέφονται από την έλλειψη εμπιστοσύνης και εξαπλώνονται εύκολα όταν το έδαφος είναι ήδη πληγωμένο από παλαιότερους διχασμούς. Ιστορικές απογοητεύσεις, προδοσίες και αποτυχημένες προσπάθειες συνεργασίας κάνουν τα δένδρα να υψώνουν αόρατους φράχτες γύρω από τις ρίζες τους. Προτιμούν την ασφάλεια της απομόνωσης από το ρίσκο της κοινής ανάπτυξης.
Ένα ακόμη πρόβλημα είναι η παρερμηνεία της ενότητας ως ομοιομορφίας. Πολλοί πιστεύουν ότι για να υπάρξει δάσος, όλα τα δένδρα πρέπει να είναι ίδια, να έχουν το ίδιο ύψος, το ίδιο φύλλωμα, τον ίδιο ρυθμό ανάπτυξης. Όμως ένα τέτοιο δάσος είναι αφύσικο και καταδικασμένο. Η αληθινή ενότητα δεν απαιτεί σιωπή ούτε εξαφάνιση της διαφωνίας. Αντίθετα, αντλεί δύναμη από τη διαφορετικότητα. Όταν όμως η διαφωνία θεωρείται απειλή και όχι πηγή ανανέωσης, τότε αρχίζει ο αποκλεισμός. Κόβονται κλαδιά, ξεριζώνονται δένδρα, μέχρι που το δάσος χάνει τη ζωτικότητά του.
Σε αυτό το σημείο, η κοινωνία στέκεται μπροστά στον καθρέφτη και ρωτά, όπως στο γνωστό παραμύθι, καθρέφτη, καθρεφτάκι μου. Όχι όμως για να μάθει ποιος είναι ο πιο όμορφος ή ο πιο ισχυρός, αλλά για να δει την αλήθεια της. Ο καθρέφτης της ενότητας δεν κολακεύει. Δείχνει ρωγμές, ανισότητες, επιβαλλόμενες σιωπές και συνθήματα χωρίς περιεχόμενο.
Η δυσκολία της ενότητας έγκειται και στο γεγονός ότι δεν είναι μόνιμη κατάσταση. Δεν φυτεύεις δένδρα, δημιουργείς ένα δάσος και τελειώνεις. Χρειάζεται διαρκή φροντίδα, κλάδεμα, απομάκρυνση των ζιζανίων, αλλά και υπομονή να αφήσεις τα δένδρα να μεγαλώσουν με τον ρυθμό τους. Κάθε κρίση, οικονομική, πολιτική, κοινωνική ή προσωπική, λειτουργεί σαν καταιγίδα που δοκιμάζει τις ρίζες. Αν αυτές δεν έχουν πλεχτεί μεταξύ τους, το δάσος διαλύεται εύκολα.
Η ενότητα είναι δύσκολη γιατί μας ζητά να αλλάξουμε οπτική. Να πάψουμε να βλέπουμε μόνο το δένδρο μας και να μάθουμε να διακρίνουμε το δάσος χωρίς να φοβόμαστε ότι θα χαθούμε μέσα σε αυτό. Μας καλεί να αποδεχτούμε ότι το μαζί δεν αναιρεί το εγώ, αλλά το εμπλουτίζει και το μεταμορφώνει. Είναι δύσκολη γιατί απαιτεί ωριμότητα, θάρρος και συνεχή αυτοκριτική μπροστά στον καθρέφτη. Προς τούτο ακριβώς είναι τόσο πολύτιμη, επειδή δεν μας κάνει απλώς περισσότερους, αλλά καλύτερους.
Γιάννης Βαθυάς