Η αξιολόγηση είναι μια λέξη που ακούγεται συχνά, χρησιμοποιείται εύκολα και εφαρμόζεται συχνά λάθος. Τείνουμε να αξιολογούμε τα πάντα, ανθρώπους, καταστάσεις, σχέσεις, επιδόσεις, ακόμη και στιγμές που δεν προορίζονταν ποτέ να μπουν σε ζυγαριά. Κι όμως, η αξιολόγηση δεν είναι απλώς μια διαδικασία κρίσης, είναι μια πράξη αυτογνωσίας. Όχι για να αποδείξουμε κάτι στους άλλους, αλλά για να αναγνωρίσουμε ποιοι είμαστε, τι θέλουμε και πού στεκόμαστε πραγματικά. Το πρόβλημα αρχίζει όταν ξεκινάμε να αξιολογούμε τα πάντα γύρω μας, αλλά παραλείπουμε τον πρώτο και σημαντικότερο στόχο, τον εαυτό μας.
Για να έχει νόημα οποιαδήποτε αξιολόγηση, πρέπει να είμαστε πρώτα αυστηροί με τον εαυτό μας, όχι τιμωρητικά, αλλά ειλικρινά. Να έχουμε το θάρρος να κοιτάξουμε το είδωλο στον καθρέφτη και να ομολογήσουμε όχι μόνο τις προσπάθειες και τις επιτυχίες μας, αλλά και τις αδυναμίες, τις παραλείψεις, τις βολικές ψευδαισθήσεις. Η αυτοαξιολόγηση δεν είναι στιγμιαία διάθεση, αλλά καθημερινή πράξη. Σημαίνει να βλέπεις εκείνες τις μικρές λεπτομέρειες που προτιμάς να κρύβεις ακόμη και από τον εαυτό σου. Τις φορές που μίλησες χωρίς σκέψη, εκείνη τη μέρα που μπορούσες να δείξεις κατανόηση και διάλεξες την αδιαφορία, εκείνη τη σχέση που άφησες να χαθεί επειδή δεν είχες διάθεση να συζητήσεις. Σημαίνει επίσης να αναγνωρίζεις τα σημεία όπου πραγματικά προσπάθησες, όπου στάθηκες σωστός, όπου τίμησες τις αξίες σου ακόμη κι όταν δεν σε έβλεπε κανείς.
Όμως το να είσαι αυστηρός με τον εαυτό σου δεν σημαίνει να γίνεις ο δικός σου τύραννος. Αντίθετα, είναι μια μορφή ελευθερίας. Όταν γνωρίζεις τι πραγματικά είσαι, κανείς δεν μπορεί να σε ορίσει. Κανείς δεν μπορεί να σου αποδώσει χαρακτηρισμούς που δεν ταιριάζουν, κανείς δεν μπορεί να σε χειριστεί μέσω της επιδοκιμασίας ή της απόρριψης. Η αυτογνωσία είναι ασπίδα και η αυτοαξιολόγηση είναι το εργαλείο που τη σμιλεύει.
Από εκεί και πέρα, έρχεται το δεύτερο επίπεδο αξιολόγησης, εκείνο των πραγματικών αξιών της ζωής. Και αν υπάρχει μια μεγάλη παρεξήγηση στη σύγχρονη εποχή, είναι ότι έχουμε μάθει να αξιολογούμε με λάθος κριτήρια. Δίνουμε βαρύτητα σε τίτλους, επιτεύγματα, αριθμούς, εικόνες που προβάλλονται προς τα έξω, ενώ οι αξίες που μας συγκροτούν ως ανθρώπους μένουν συχνά στο περιθώριο. Αξιολογούμε την επιτυχία πριν από την ακεραιότητα, τον πλούτο πριν από τη γενναιοδωρία, την εικόνα πριν από την ουσία. Αυτό το είδος αξιολόγησης δεν οδηγεί ποτέ σε ευθυγράμμιση με τον εαυτό μας, αλλά σε μια μόνιμη εσωτερική σύγχυση. Γινόμαστε αυτό που νομίζουμε ότι πρέπει να είμαστε, όχι αυτό που επιθυμούμε βαθιά να γίνουμε.
Οι πραγματικές αξίες δεν αλλάζουν με τις επιρροές της εποχής. Η εντιμότητα, η ευθύνη, η συμπόνια, η συνέπεια, η αξιοπρέπεια, η ειλικρίνεια, η διάθεση να μάθεις, να προσφέρεις, να υπερβείς τον εαυτό σου, όλα αυτά δεν μπαίνουν σε μετρήσεις. Εμφανίζονται στις μικρές στιγμές που κανείς δεν προσέχει. Στο πώς μιλάς σε έναν άγνωστο, στο πώς φέρεσαι όταν είσαι κουρασμένος, στο πώς αντιμετωπίζεις κάποιον που δεν σου είναι χρήσιμος. Εκεί κρύβεται ο πραγματικός χαρακτήρας, κι εκεί βρίσκεται και η πραγματική αξιολόγηση.
Στο σημείο αυτό αξίζει να σημειωθεί κάτι που συχνά αποφεύγουμε να θίξουμε. Η αξιολόγηση στους θεσμούς. Στον ιδιωτικό τομέα, η αξιολόγηση εφαρμόζεται εδώ και δεκαετίες, συχνά με αυστηρότητα σχεδόν αδυσώπητη. Εκεί, οι επιδόσεις μετρώνται, τα λάθη κοστίζουν και η ανάπτυξη απαιτείται ως προϋπόθεση επιβίωσης. Μπορεί να μην είναι πάντα δίκαιο, όμως υπάρχει. Αντίθετα, στον δημόσιο τομέα η έννοια της αξιολόγησης εμφανίστηκε ουσιαστικά μόλις τα τελευταία χρόνια διστακτικά, συχνά αμφισβητούμενη και συνήθως καχύποπτα αντιμετωπιζόμενη. Κι όμως, ένας τομέας που επηρεάζει άμεσα την ποιότητα της καθημερινότητας, των υπηρεσιών και της κοινωνικής λειτουργίας θα έπρεπε πρώτος να αναπτύξει μια κουλτούρα αξιολόγησης, όχι για να τιμωρήσει, αλλά για να βελτιώσει, να αναβαθμίσει και να υπηρετήσει αποτελεσματικά τον πολίτη.
Συνδέεται άμεσα και με το επόμενο, την αξιολόγηση των πολιτικών επιλογών. Η επιλογή των πολιτικών προσώπων δεν μπορεί να γίνεται με βάση εντυπώσεις, συνθήματα και στιγμιαίες συμπάθειες. Ο ρόλος τους είναι να αξιολογούν τις πραγματικές ανάγκες της κοινωνίας. Οφείλουν να βλέπουν πίσω από τους αριθμούς, να συλλαμβάνουν τις ουσιαστικές προτεραιότητες του κοινού καλού, να ξεχωρίζουν τι είναι απαραίτητο από τι είναι απλώς βολικό. Και οι πολίτες οφείλουν, αντίστοιχα, να αξιολογούν τους πολιτικούς όπως αξιολογούν τον γιατρό που τους χειρουργεί ή τον μηχανικό που χτίζει το σπίτι τους. Mε αυστηρότητα, λογική και απαίτηση για πραγματική ικανότητα και ακεραιότητα. Η δημόσια ζωή δεν είναι θέατρο. Είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο χτίζεται ή καταστρέφεται η καθημερινότητα όλων μας.
Το τρίτο και πιο δύσκολο επίπεδο είναι η αξιολόγηση των επιλογών μας. Ζούμε τη ζωή μας συχνά σαν να είναι μια σειρά από τυχαίες αποφάσεις, αλλά η αλήθεια είναι ότι κάθε επιλογή μας χτίζει ή γκρεμίζει κάτι. Χτίζει μια συνήθεια, μια σχέση, ένα μέλλον. Ή αντίστοιχα, γκρεμίζει μια ευκαιρία, μια εμπιστοσύνη, μια προοπτική. Η αξιολόγηση των επιλογών μας δεν είναι μια διαδικασία για να γεμίσουμε ενοχές, αλλά για να καταλάβουμε πού οδηγούμαστε. Γιατί αν δεν κατανοείς τις επιλογές σου, η ζωή σου γίνεται ένα συνεχές ατύχημα χωρίς υπεύθυνο.
Και τέλος, υπάρχει και η αξιολόγηση των ανθρώπων γύρω μας. Πολλοί τη θεωρούν σκληρή, αλλά είναι απαραίτητη. Εφόσον έχουμε υπάρξει αυστηροί με τον εαυτό μας και έχουμε βρει τις αξίες μας, είναι δίκαιο να ζητάμε το ίδιο επίπεδο ποιότητας και από τους άλλους. Όχι για να τους μετρήσουμε, αλλά για να επιλέξουμε ποιοι αξίζει να βρίσκονται κοντά μας και ποιοι απλώς καταναλώνουν τον χρόνο και την ενέργειά μας. Οι σχέσεις που δεν ευθυγραμμίζονται με τις αξίες μας δημιουργούν διαρκή κόπωση.
Η αξιολόγηση δεν είναι κάτι εξωτερικό, ούτε μια επιβολή που έρχεται από κοινωνίες ή ανθρώπους που μας περιτριγυρίζουν. Είναι μια πράξη εσωτερικής τάξης. Είναι η διαδικασία με την οποία ξεκαθαρίζουμε ποιοι είμαστε, τι αξίζουμε και τι επιδιώκουμε. Αν ξεκινά από μέσα μας και χτίζεται πάνω στις πραγματικές αξίες, τότε δεν γίνεται βάρος αλλά φως. Και ίσως αυτή να είναι η πιο ώριμη μορφή αξιολόγησης, εκείνη που δεν μας κάνει σκληρούς απέναντι στον κόσμο, αλλά καθαρούς απέναντι στον εαυτό μας και συνετούς απέναντι στις επιλογές που καθορίζουν το κοινό μας μέλλον.
Γιάννης Βαθυάς