Πόλεμοι που επηρεάζουν όλο τον πλανήτη. Συγκρούσεις στο κεντρικό πολιτικό επίπεδο. Οξείες αντιπαραθέσεις σε τοπικό επίπεδο. Την ίδια ώρα όλοι ομνύουν υπέρ της ενότητας. Συγκρουόμενοι μιλούν για σύνθεση. Αντίπαλοι επικαλούνται το κοινό καλό. Και μέσα σε αυτή τη μόνιμη αντίφαση, έρχεται μια αφίσα για ένα διασυλλογικό πρωτάθλημα στίβου στην Άνδρο να υπενθυμίσει, σχεδόν αθόρυβα με μια αράδα στη βάση της, ότι ο στίβος μάς ενώνει.
Γεννιέται, λοιπόν, εύλογα ένα ερώτημα που ξεπερνά τον αθλητισμό. Γιατί μόνο ο αθλητισμός; Τι είναι αυτό που μας εμποδίζει να προχωράμε ενωμένοι στην κοινωνία, στην πολιτική, ακόμη και στις μικρές καθημερινές μας κοινότητες;
Η λέξη ενότητα είναι ίσως η πιο κακοποιημένη έννοια της εποχής μας. Την ακούμε παντού, αλλά τη συναντάμε σπάνια. Στις δημόσιες συζητήσεις χρησιμοποιείται περισσότερο ως σύνθημα παρά ως πράξη. Είναι εύκολο να ζητάς ενότητα όταν εννοείς τελικά συμμόρφωση. Είναι εύκολο να μιλάς για κοινή πορεία όταν θεωρείς αυτονόητο ότι οι άλλοι πρέπει απλώς να ακολουθήσουν τη δική σου κατεύθυνση.
Ιδού η πρώτη μεγάλη δυσκολία. Οι περισσότεροι αγαπούν την ιδέα της ενότητας, αρκεί να μην χρειαστεί να εγκαταλείψουν τίποτα από τον εαυτό τους. Να μη χαμηλώσουν τον τόνο της βεβαιότητάς τους. Να μην δώσουν χώρο στην αμφιβολία. Να μην δεχθούν ότι και ο απέναντι μπορεί να κατέχει ένα κομμάτι της αλήθειας.
Ζούμε σε μια εποχή όπου η διαφωνία δεν αντιμετωπίζεται ως φυσικό στοιχείο της δημοκρατίας αλλά ως προσωπική απειλή. Ο άλλος δεν είναι απλώς διαφορετικός, συχνά παρουσιάζεται ως επικίνδυνος, κακόβουλος ή ανάξιος. Έτσι όμως χτίζονται χαρακώματα, όχι κοινότητες.
Προς τούτο ο αθλητισμός συγκινεί ακόμη. Επειδή, τουλάχιστον στην καθαρή του μορφή, υπενθυμίζει κάτι πρωταρχικό, ότι μπορείς να ανταγωνίζεσαι χωρίς να μισείς. Μπορείς να προσπαθείς να ξεπεράσεις τον άλλον χωρίς να χρειάζεται να τον ακυρώσεις. Στον στίβο ο αντίπαλος δεν είναι εχθρός, είναι ο λόγος που προσπαθείς να γίνεις καλύτερος.
Πόσο διαφορετικά θα ήταν τα πράγματα αν αυτή η λογική υπήρχε και έξω από τα στάδια; Στην πολιτική, για παράδειγμα, η ήττα έχει μετατραπεί σε υπαρξιακή απειλή. Δεν χάνει απλώς μια παράταξη, παρουσιάζεται σχεδόν σαν να καταρρέει ολόκληρη η χώρα. Στην τοπική κοινωνία, μικρές διαφωνίες παίρνουν διαστάσεις προσωπικής βεντέτας. Οι άνθρωποι συχνά δεν συγκρούονται για ιδέες αλλά για επιβεβαίωση. Για το ποιος θα επικρατήσει. Για το ποιος θα έχει τον τελευταίο λόγο.
Κι όμως, οι κοινωνίες δεν προχωρούν όταν νικά ολοκληρωτικά η μία πλευρά απέναντι στην άλλη. Προχωρούν όταν δημιουργείται ένα ελάχιστο κοινό έδαφος. Όταν υπάρχει η συνείδηση ότι, παρά τις διαφορές, όλοι βρίσκονται τελικά πάνω στο ίδιο νησί, στην ίδια πόλη, στην ίδια πατρίδα, στον ίδιο πλανήτη.
Η δυσκολία της ενότητας πηγάζει και από κάτι βαθύτερο, από τον φόβο. Ο άνθρωπος φοβάται ότι αν ακούσει πραγματικά τον άλλον, ίσως χρειαστεί να αλλάξει. Και η αλλαγή απαιτεί γενναιότητα. Είναι πιο εύκολο να υψώνεις τείχη παρά να χτίζεις γέφυρες.
Ταυτόχρονα, η εποχή μας εκπαιδεύει συνεχώς τον εγωισμό. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ο δημόσιος λόγος, ακόμη και ο τρόπος που παράγεται η ενημέρωση, επιβραβεύουν την ένταση, όχι τη σύνθεση. Η φωνή που φωνάζει περισσότερο ακούγεται πιο δυνατά από τη φωνή που σκέφτεται. Η σύγκρουση γίνεται θέαμα. Η ψυχραιμία μοιάζει σχεδόν αδύναμη.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, μια απλή φράση όπως ο στίβος ενώνει αποκτά απρόσμενο βάθος. Γιατί θυμίζει κάτι που έχουμε ανάγκη, ότι η κοινή προσπάθεια μπορεί ακόμη να υπάρξει. Ότι άνθρωποι διαφορετικοί μπορούν να συνυπάρξουν κάτω από έναν κοινό σκοπό χωρίς να χάσουν την ταυτότητά τους.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι μεγάλες στιγμές συλλογικής συγκίνησης γεννιούνται συχνά γύρω από τον αθλητισμό. Εκεί, έστω και προσωρινά, πέφτουν οι διαχωριστικές γραμμές. Οι άνθρωποι δεν ρωτούν ο ένας τον άλλον τι ψηφίζουν, τι πιστεύουν ή από ποιον χώρο προέρχονται. Για λίγες στιγμές θυμούνται ότι ανήκουν κάπου μαζί.
Η ενότητα είναι δύσκολη επειδή απαιτεί ωριμότητα. Απαιτεί να αποδεχθείς ότι μια κοινωνία δεν αποτελείται από αντίγραφα αλλά από διαφορετικούς ανθρώπους που καλούνται να συνυπάρξουν. Και αυτή η συνύπαρξη δεν επιτυγχάνεται με συνθήματα ούτε με επιβολή. Χτίζεται αργά, μέσα από σεβασμό, αυτογνωσία και κυρίως μέσα από την επίγνωση ότι κανείς δεν αρκεί μόνος του.
Η αφίσα του πρωταθλήματος δεν λύνει φυσικά τα μεγάλα προβλήματα του κόσμου. Ούτε σταματά τις συγκρούσεις. Λειτουργεί όμως σαν ένας μικρός καθρέφτης. Δείχνει τι θα μπορούσε να συμβεί αν οι άνθρωποι αποφάσιζαν να μεταφέρουν και έξω από το στάδιο την ίδια λογική που αποδέχονται μέσα σε αυτό. Να αγωνίζονται χωρίς να διαλύουν. Να διαφωνούν χωρίς να διχάζουν. Να προσπαθούν να νικήσουν χωρίς να επιθυμούν την εξαφάνιση του άλλου.
Θα έχουμε κάνει ένα μεγάλο βήμα σαν άνθρωποι όταν η φράση μας ενώνει δεν θα χρειάζεται να συνοδεύεται μόνο από τη λέξη αθλητισμός.
Γιάννης Βαθυάς