Όταν λέμε ότι αγαπάμε τη θάλασσα, συχνά εννοούμε ότι μας αρέσει η εικόνα της, ο ορίζοντας που ανοίγεται μπροστά μας, το απαλό κύμα, η αίσθηση ελευθερίας που μας χαρίζει. Όμως η αγάπη δεν είναι μόνο συναίσθημα, είναι, κυρίως, πράξη. Και η πράξη, όταν αφορά το περιβάλλον, είναι πάντα ευθύνη. Στις μέρες μας αυτή η ευθύνη γίνεται πιο επιτακτική από ποτέ, και ευτυχώς υπάρχουν πρωτοβουλίες που μας θυμίζουν πως ο σεβασμός προς τη φύση δεν είναι πολυτέλεια, αλλά αναγκαιότητα. Η σημερινή ανακοίνωση του Δήμου Άνδρου, η οποία αναδεικνύει τη συνεργασία με οργανώσεις όπως η WWF και η ΕΝΑΛΕΙΑ, δείχνει ακριβώς ότι όταν η τοπική αυτοδιοίκηση, οι οργανώσεις και οι πολίτες ενώνονται, τότε ο τόπος μπορεί πραγματικά να αλλάξει.
Η Άνδρος, όπως και όλα τα νησιά και οι παράκτιες περιοχές, ένα νησί με βαθιά σχέση με τη θάλασσα και την παράδοση, βλέπει τις ακτές της να δοκιμάζονται από τη ρύπανση, τα πλαστικά, την αμέλεια. Αυτό δεν αφορά μόνο το νησί, είναι ένα πανελλαδικό και παγκόσμιο πρόβλημα. Σύμφωνα με τις πρόσφατες καταγραφές της WWF Ελλάς σε 192 παραλίες της χώρας, κατά τη διάρκεια 434 δράσεων μέσα σε τέσσερα χρόνια, βρέθηκαν κατά μέσο όρο 298.000 απορρίμματα ανά 100 μέτρα ακτογραμμής, εκ των οποίων το 83% ήταν πλαστικά. Πρόκειται για έναν αριθμό που δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας, η ρύπανση δεν είναι ούτε τυχαία ούτε περιστασιακή.
Κι όμως, την ίδια στιγμή, βλέπουμε δράσεις που αποδεικνύουν ότι η κατάσταση δεν είναι μη αναστρέψιμη. Η πρωτοβουλία καθαρισμού που πραγματοποιήθηκε με τη στήριξη του Δήμου, την πρωτοβουλία της WWF και την τεχνογνωσία της ΕΝΑΛΕΙΑ δεν ήταν απλώς μία ακόμη δράση. Ήταν μια υπενθύμιση πως η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος δεν είναι δουλειά κάποιων άλλων. Είναι ευθύνη όλων μας. Και στην συζήτηση με τους ανθρώπους τους που βρίσκονται αυτές τις μέρες στην Άνδρο, το πιο ενδιαφέρον μήνυμα ήταν το χαμόγελο και η ζέση γι αυτό που κάνουν.
Σε αυτή τη συλλογική προσπάθεια, η WWF έχει ιδιαίτερο ρόλο. Με τη γνώση, την επιστημονική της τεκμηρίωση και την πολυετή δράση της, δείχνει πόσο κρίσιμο είναι να καταγράφουμε, να αναλύουμε και να παρεμβαίνουμε με σχέδιο. Με προγράμματα όπως η Υιοθεσία Παραλίας, που όχι μόνο καθαρίζει αλλά και καταγράφει συστηματικά τα ευρήματα, δημιουργούνται δεδομένα που επιτρέπουν πραγματικές λύσεις. Για παράδειγμα, μέσα από τις καταγραφές αυτές γνωρίζουμε ότι στην Ελλάδα παράγονται περίπου 700.000 τόνοι πλαστικών απορριμμάτων τον χρόνο, ότι σε κάθε κάτοικο αντιστοιχούν περίπου 68 κιλά πλαστικού ετησίως, και ότι περίπου 40.000 τόνοι πλαστικών διαρρέουν στο περιβάλλον κάθε χρόνο, από τους οποίους 11.500 τόνοι καταλήγουν στη θάλασσα. Η γνώση αυτή δεν είναι θεωρητική, είναι το θεμέλιο για κάθε πολιτική πρόληψης και αλλαγής.
Από την άλλη πλευρά, η ΕΝΑΛΕΙΑ με το πρωτοποριακό της έργο ανοίγει νέους δρόμους για τη θαλάσσια προστασία. Δείχνει ότι η θάλασσα δεν είναι μόνο χώρος αλιείας, αλλά οικοσύστημα που χρειάζεται φροντίδα. Με τη συνεργασία αλιέων που συμμετέχουν σε προγράμματα συλλογής θαλάσσιων απορριμμάτων, η ΕΝΑΛΕΙΑ ουσιαστικά μεταμορφώνει τα καΐκια σε μέσα προστασίας της ίδιας της θάλασσας. Επιπλέον, συμβάλλει έμπρακτα στην κυκλική οικονομία. Τα ανακτημένα πλαστικά χρησιμοποιούνται ξανά, αντί να μένουν για δεκαετίες στον βυθό και στα οικοσυστήματα.
Όμως, πέρα από τις οργανώσεις και τον Δήμο, υπάρχει μια δύναμη που συχνά υποτιμάμε, ο εθελοντισμός. Οι άνθρωποι που αφιερώνουν τον χρόνο τους για να καθαρίσουν μια ακτή, όπως πρόσφατα συνέβη σε άλλες παραλίες της Άνδρου, δεν το κάνουν για αναγνώριση. Το κάνουν γιατί νιώθουν ότι αυτός ο τόπος τους αφορά. Γιατί η θάλασσα δεν είναι κάτι ξένο, είναι κομμάτι της ζωής τους. Ο εθελοντισμός δεν είναι υποκατάστατο κρατικής μέριμνας, είναι έκφραση κοινωνικής ωριμότητας. Είναι η πράξη που λέει δεν περιμένω κάποιον άλλο να καθαρίσει το σπίτι μου. Και η θάλασσα, είτε μας αρέσει είτε όχι, είναι το κοινό μας σπίτι.
Είναι παρήγορο πως η νέα γενιά δείχνει να το καταλαβαίνει αυτό καλύτερα από οποιαδήποτε προηγούμενη. Παιδιά, έφηβοι και νέοι συμμετέχουν όλο και πιο ενεργά σε τέτοιες δράσεις, ενδιαφέρονται, αναρωτιούνται, κινητοποιούνται. Μεγαλώνουν σε έναν κόσμο όπου η κλιματική κρίση δεν είναι αφηρημένη έννοια, είναι καθημερινή πραγματικότητα. Και αυτό τους κάνει πιο ευαίσθητους, πιο συνειδητοποιημένους, πιο έτοιμους να αναλάβουν δράση. Αν αυτή η ευαισθησία συνεχιστεί και γίνει τρόπος ζωής, τότε υπάρχουν σοβαρές πιθανότητες το μέλλον να είναι καλύτερο.
Παρόλα αυτά, πρέπει να ειπωθεί ξεκάθαρα ότι όσο πολύτιμες κι αν είναι οι δράσεις των οργανώσεων και των εθελοντών, όσο κι αν ο Δήμος Άνδρου δείχνει ότι θέλει και μπορεί να σταθεί αρωγός, δεν μπορούμε να στηριζόμαστε μόνο σε αυτά. Το ζητούμενο δεν είναι να οργανώνονται καθαρισμοί κάθε χρόνο, κάθε σεζόν, κάθε φορά που η θάλασσα φωνάζει ότι την πληγώσαμε. Το ζητούμενο είναι κάποτε να μην χρειάζονται καθόλου.
Και για να γίνει αυτό, χρειάζεται κυρίως ένα πράγμα, ατομική ευθύνη. Όχι επιφανειακή, όχι εθιμοτυπική, αλλά πραγματική, καθημερινή, έμπρακτη ευθύνη. Να μην αφήνουμε σκουπίδια πίσω μας. Να μειώνουμε τα πλαστικά μιας χρήσης. Να επιλέγουμε με επίγνωση τι καταναλώνουμε. Να διδάσκουμε στα παιδιά μας όχι μόνο να αγαπούν τη θάλασσα αλλά και να τη σέβονται. Γιατί αν δεν αλλάξει η νοοτροπία, τίποτα δεν θα αλλάξει πραγματικά.
Και εδώ βρίσκεται μια αλήθεια που συχνά παραβλέπεται. Η οικολογία δεν είναι μόνο ηθική υποχρέωση, είναι και οικονομία. Η προστασία του περιβάλλοντος δεν είναι έξοδο, αλλά επένδυση. Μια καθαρή θάλασσα μειώνει το κόστος αποκατάστασης, ενισχύει τον τουρισμό, στηρίζει την αλιεία, δημιουργεί νέες θέσεις εργασίας μέσα από την κυκλική οικονομία και διασφαλίζει τη βιωσιμότητα των τοπικών κοινωνιών. Δεν είναι τυχαίο ότι, σε μεσογειακό επίπεδο, τα πλαστικά αποτελούν το 95% των απορριμμάτων στη θάλασσα και στις ακτές, και ότι η συγκέντρωση μικροπλαστικών στη Μεσόγειο είναι έως και τέσσερις φορές μεγαλύτερη από αυτή στον περιβόητο σκουπιδότοπο του Ειρηνικού. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι, αν δεν δράσουμε, το κόστος στο μέλλον θα είναι πολλαπλάσιο.
Όταν λέμε αγαπώ το περιβάλλον, δεν αρκεί να το θεωρούμε δικαίωμα. Είναι και υποχρέωση. Η θάλασσα μάς δίνει ζωή, ομορφιά, τροφή, αναμνήσεις, στιγμές. Δεν ζητά πολλά σε αντάλλαγμα, μόνο σεβασμό. Αν της τον δώσουμε, θα τον επιστρέψει πολλαπλά. Αν τη θεωρήσουμε δεδομένη, θα μας το θυμίσει με τρόπους που δεν θα μας αρέσουν. Και δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι σε παγκόσμιο επίπεδο, κάθε χρόνο 8 εκατομμύρια τόνοι πλαστικών καταλήγουν στους ωκεανούς, ένας αριθμός που αποδεικνύει ότι η κρίση δεν αφορά μόνο εμάς αλλά ολόκληρο τον πλανήτη.
Η σημερινή κινητοποίηση στην Άνδρο, με την πρωτοβουλία της WWF και την ΕΝΑΛΕΙΑ, είναι μια υπενθύμιση ότι μπορούμε καλύτερα. Ότι θέλουμε καλύτερα. Και ότι αν αναλάβουμε όλοι το μερίδιο της δικής μας ευθύνης, τότε ίσως μια μέρα η θάλασσα να είναι τόσο καθαρή, που να μην χρειάζεται κανείς να παρακινεί κανέναν για να τη φροντίσει. Θα είναι απλώς μέρος της καθημερινότητάς μας, ακριβώς όπως πρέπει.
Γιάννης Βαθυάς