Μιλούσα το πρωί με φίλο, ο οποίος έπεσε θύμα κλοπής. Με την ευκαιρία, να σημειώσουμε την ετυμολογική διαφορά. Η κλοπή είναι η μυστική αφαίρεση ξένου πράγματος και αποτελεί πλημμέλημα, ενώ η ληστεία είναι αφαίρεση με σωματική βία ή απειλή κατά της ζωής, αποτελώντας πάντα κακούργημα με αυστηρότερες ποινές κάθειρξης. Ο φίλος ήταν στενοχωρημένος, διότι μεταξύ άλλων πολύτιμων αφαιρέθηκαν υπερπολύτιμα οικογενειακά κειμήλια. Παρά ταύτα, με τη δύναμη της λογικής και της σοφίας του, στο τέλος, μου είπε τα υλικά πράγματα είναι ασήμαντα, οι ανθρώπινες ζωές μετράνε.
Αυτόματα μου ήρθε η σκέψη πόσο εύκολα ο άνθρωπος εθίζεται στα άσχημα της ζωής και πώς, μέσα από παρηγορίες που επινοεί, αντιστρέφει τον εσωτερικό του κόσμο, με τη ζημιά να παγιώνεται. Η ψυχολογία έχει δώσει απαντήσεις. Το σύνδρομο της Στοκχόλμης είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται για να περιγράψει ένα φαινομενικά αντιφατικό ψυχολογικό φαινόμενο, την ανάπτυξη θετικών συναισθημάτων του θύματος προς τον θύτη του. Αν και αρχικά συνδέθηκε με ακραίες περιπτώσεις ομηρίας, σήμερα χρησιμοποιείται ευρύτερα για να ερμηνεύσει συμπεριφορές ανοχής, δικαιολόγησης ή ακόμη και υπεράσπισης καταστάσεων που προκαλούν πόνο, φόβο και ψυχική φθορά. Πρόκειται για φαινόμενο που δεν αφορά μόνο το άτομο, αλλά διαπερνά κοινωνικές σχέσεις και συλλογικές στάσεις.
Η ονομασία του προέκυψε το 1973, ύστερα από ληστεία τράπεζας στη Στοκχόλμη. Τέσσερις υπάλληλοι κρατήθηκαν όμηροι για έξι ημέρες και, όταν η ομηρία έληξε, εξέφρασαν κατανόηση και συμπάθεια προς τους απαγωγείς τους. Από τότε, το φαινόμενο αποτελεί αντικείμενο μελέτης αλλά και δημόσιου διαλόγου.
Σε ψυχολογικό επίπεδο, ερμηνεύεται ως μηχανισμός άμυνας. Όταν ένα άτομο βρίσκεται υπό συνεχή απειλή και εξάρτηση, ο ψυχισμός του αναζητά τρόπους να μειώσει το άγχος και να διατηρήσει μια αίσθηση ελέγχου. Η συναισθηματική προσκόλληση στον θύτη λειτουργεί ως στρατηγική επιβίωσης. Κάθε ένδειξη δήθεν καλοσύνης μεγαλοποιείται, ενώ η βία σχετικοποιείται. Έτσι, η πραγματικότητα επαναπροσδιορίζεται ώστε η κατάσταση να γίνεται ανεκτή.
Το φαινόμενο δεν περιορίζεται σε εγκληματικά περιστατικά. Εντοπίζεται σε κακοποιητικές σχέσεις σε οικογενειακά περιβάλλοντα ελέγχου, αλλά και σε εργασιακούς χώρους όπου η ανασφάλεια παρουσιάζεται ως κανονικότητα. Πολλοί άνθρωποι παραμένουν σε συνθήκες που τους φθείρουν, επειδή φοβούνται την απώλεια, την απομόνωση ή την αβεβαιότητα της αλλαγής.
Η πολιτική διάσταση του φαινομένου γίνεται ακόμη πιο έντονη όταν παρατηρούμε τη σχέση των κοινωνιών με τους πολιτικούς. Η ιστορία δείχνει ότι οι πολιτικοί συχνά αξιοποιούν τον φόβο, την ανασφάλεια και την αίσθηση της μόνης επιλογής για να επιβάλουν πολιτικές που υπό φυσιολογικές συνθήκες θα συναντούσαν ισχυρή αντίδραση. Όταν οι πολίτες εκτίθενται συνεχώς σε αφηγήματα κρίσης διαμορφώνεται ένα περιβάλλον όπου η αυστηρότητα, οι περιορισμοί ή οι ανισότητες παρουσιάζονται ως αναγκαία θυσία.
Σε αυτό το σημείο, το φαινόμενο θυμίζει πολιτική εκδοχή του συνδρόμου της Στοκχόλμης. Πολίτες μπορεί να αρχίσουν να δικαιολογούν αποφάσεις που τους επιβαρύνουν, να υπερασπίζονται πολιτικές που περιορίζουν δικαιώματα ή να ταυτίζονται συναισθηματικά με ηγεσίες που αναπαράγουν τον φόβο ως εργαλείο. Όχι πάντα από ιδεολογική συμφωνία. Οι πολιτικοί μηχανισμοί συχνά ενισχύουν αυτό το μοτίβο μέσω της γλώσσας αλλά και της συμπεριφοράς και με τον χρόνο, η εξαίρεση γίνεται κανονικότητα και η κανονικότητα εσωτερικεύεται. Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος όπου η κοινωνία προσαρμόζεται, αντί να αμφισβητεί.
Δεν σημαίνει ότι κάθε πολιτική επιλογή είναι καταπιεστική, ούτε ότι οι κοινωνίες λειτουργούν παθητικά. Σημαίνει όμως ότι η εξοικείωση με την πίεση, τον φόβο και την ανασφάλεια μπορεί να μειώσει την κριτική σκέψη και την πολιτική εγρήγορση. Όπως στο άτομο, έτσι και στο συλλογικό επίπεδο, το γνώριμο συχνά μοιάζει ασφαλέστερο από το άγνωστο.
Η κατανόηση του φαινομένου έχει άμεση δημοκρατική σημασία. Η ενημέρωση, η παιδεία, η διαφάνεια και ο δημόσιος διάλογος λειτουργούν ως αντίβαρο στη σιωπηρή αποδοχή. Μια κοινωνία που αναγνωρίζει τους μηχανισμούς φόβου και εξάρτησης είναι πιο δύσκολο να εγκλωβιστεί σε αυτούς. Το σύνδρομο της Στοκχόλμης δεν αφορά μόνο ακραία γεγονότα, αλλά καθημερινές επιλογές, σχέσεις και κοινωνικές στάσεις. Η αναγνώριση του μηχανισμού είναι το πρώτο βήμα για την αποδέσμευση. Και αυτή η αποδέσμευση, ατομική ή συλλογική, ξεκινά πάντα από τη συνειδητοποίηση.
Γιάννης Βαθυάς