Σήμερα, 5 Φεβρουαρίου, το ημερολόγιο φέρνει μαζί με τη βροχόπτωση δύο φαινομενικά διαφορετικούς κόσμους. Τη μνήμη της Αγίας Αγαθής, μιας μορφής που συμβολίζει αντοχή, πίστη και αξιοπρέπεια απέναντι στη βία, και την Παγκόσμια Ημέρα Ασφαλούς Πλοήγησης στο Διαδίκτυο, μια ακόμα υπενθύμιση ότι ο σύγχρονος άνθρωπος δεν κινδυνεύει μόνο από φυσικές απειλές αλλά και από αόρατες ψηφιακές. Αυτή η συνύπαρξη είναι απολύτως συμβολική. Ο άνθρωπος του 21ου αιώνα βρίσκεται ανάμεσα σε δύο πραγματικότητες, την ανάγκη για ηθική σταθερότητα και την ανάγκη για τεχνολογική επιβίωση.

Ζούμε σε έναν κόσμο όπου η ασφάλεια δεν έχει πια σαφή όρια. Κάποτε σήμαινε προστασία από πόλεμο, εγκληματικότητα όπως την αναγνωρίζαμε κάποτε ή φυσικές καταστροφές. Σήμερα σημαίνει και προστασία από απάτες που ξεκινούν με ένα μήνυμα στο κινητό, από κλοπή ταυτότητας που γίνεται χωρίς φυσική παρουσία, από ψευδείς πληροφορίες που μπορούν να διαμορφώσουν κοινωνίες ολόκληρες. Η αντίφαση είναι εμφανής, όσο περισσότερο εξελίσσεται η τεχνολογία για να μας προστατεύει, τόσο δημιουργεί νέους τρόπους να μας εκθέτει.

Η κυβερνοασφάλεια δεν είναι πλέον υπόθεση ειδικών. Είναι καθημερινότητα. Ο απλός άνθρωπος καλείται να γνωρίζει έννοιες που πριν από λίγα χρόνια ανήκαν μόνο σε τεχνικούς. Και όμως, όσο αυξάνεται η γνώση, αυξάνεται και η πολυπλοκότητα. Οι σύγχρονες ψηφιακές απάτες δεν βασίζονται μόνο στην τεχνολογία αλλά κυρίως στην ανθρώπινη ψυχολογία. Εκμεταλλεύονται την εμπιστοσύνη, την αγωνία, την ανάγκη για γρήγορες αποφάσεις. Ο εγκληματίας δεν χρειάζεται να παραβιάσει ένα σύστημα αν μπορεί να πείσει έναν άνθρωπο να του ανοίξει την πόρτα.

Η μεγαλύτερη όμως αντίφαση της εποχής είναι η πληροφορία. Ποτέ στην ιστορία δεν είχε ο άνθρωπος τόση πρόσβαση στη γνώση. Και ποτέ δεν ήταν τόσο δύσκολο να ξεχωρίσει την αλήθεια από την κατασκευή. Οι ψευδείς ειδήσεις δεν είναι απλώς λάθη ή υπερβολές. Συχνά είναι εργαλεία επιρροής. Δημιουργούν φόβο, θυμό, διχασμό. Η πληροφορία γίνεται όπλο, και το πεδίο μάχης είναι το μυαλό του ανθρώπου.

Σε αυτό το περιβάλλον, τα κράτη προσπαθούν να αντιδράσουν με νόμους. Νέες ρυθμίσεις για τις πλατφόρμες, για την προστασία προσωπικών δεδομένων. Όμως η νομοθεσία μοιάζει πάντα να ακολουθεί την τεχνολογία αντί να την καθοδηγεί. Η κοινωνία ανακαλύπτει πρώτα τις δυνατότητες και μετά αναρωτιέται για τις συνέπειες. Και εκεί εμφανίζεται το ηθικό ερώτημα, μπορεί η ασφάλεια να επιβληθεί χωρίς να περιοριστεί η ελευθερία;

Η συζήτηση γίνεται ακόμα πιο έντονη όταν αφορά τα παιδιά. Η ιδέα περιορισμού ή ακόμα και απαγόρευσης συμμετοχής ανηλίκων στα social media κερδίζει έδαφος σε πολλές χώρες. Από τη μία, υπάρχουν πραγματικοί κίνδυνοι. Διαδικτυακός εκφοβισμός, εθισμός, παραπληροφόρηση, εκμετάλλευση προσωπικών δεδομένων. Από την άλλη, τα social media αποτελούν πλέον βασικό χώρο κοινωνικοποίησης και πληροφορίας. Η αντίφαση είναι βαθιά. Για να προστατεύσεις τα παιδιά, ίσως χρειαστεί να τα απομακρύνεις από τον κόσμο στον οποίο ζουν και θα ζήσουν ως ενήλικες.

Η κοινωνία βρίσκεται μπροστά σε ένα δίλημμα που δεν είναι μόνο τεχνολογικό αλλά ηθικό. Ποιος ευθύνεται για την ασφάλεια; Το κράτος, που θεσπίζει κανόνες; Οι εταιρείες, που δημιουργούν τις πλατφόρμες; Οι γονείς, που μεγαλώνουν τα παιδιά; Ή ο ίδιος ο άνθρωπος, που πρέπει να μάθει να ζει με κριτική σκέψη μέσα σε έναν κόσμο υπερπληροφόρησης;

Η αναφορά στην Αγία Αγαθή αποκτά μια διαφορετική διάσταση. Δεν αφορά μόνο τη θρησκευτική πίστη αλλά την έννοια της αντοχής απέναντι σε έναν κόσμο που δοκιμάζει τα όρια του ανθρώπου. Σήμερα, η δοκιμασία δεν είναι μόνο σωματική ή κοινωνική. Είναι κυρίως πνευματική. Είναι η ικανότητα να παραμένεις άνθρωπος μέσα σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία είναι άπειρη αλλά η σοφία περιορισμένη.

Η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται από μια παράξενη διπλή κίνηση. Από τη μία, η ανθρωπότητα γίνεται πιο ισχυρή τεχνολογικά. Από την άλλη, γίνεται πιο ευάλωτη ψυχολογικά. Ο άνθρωπος μπορεί να επικοινωνήσει με οποιονδήποτε στον πλανήτη μέσα σε δευτερόλεπτα, αλλά συχνά νιώθει πιο μόνος από ποτέ. Μπορεί να έχει πρόσβαση σε κάθε πληροφορία, αλλά δυσκολεύεται να καταλάβει ποια έχει αξία.

Η μεγαλύτερη σύγχρονη αντίφαση είναι ότι ενώ προσπαθούμε να δημιουργήσουμε έναν απόλυτα ασφαλή κόσμο, ταυτόχρονα δημιουργούμε έναν κόσμο που αλλάζει τόσο γρήγορα ώστε η απόλυτη ασφάλεια γίνεται αδύνατη. Η ασφάλεια μετατρέπεται σε διαδικασία, όχι σε κατάσταση. Σε συνεχή επαγρύπνηση, όχι σε μόνιμη προστασία.

Η ηθική, σε αυτό το περιβάλλον, δεν μπορεί να είναι στατική. Δεν αρκούν κανόνες. Χρειάζεται κρίση. Χρειάζεται παιδεία. Χρειάζεται συνείδηση ότι κάθε ψηφιακή πράξη μπορεί να επηρεάσει ανθρώπους που δεν θα γνωρίσουμε ποτέ. Ο κόσμος που ζούμε δεν είναι απλός. Είναι γεμάτος αντιφάσεις. Μας δίνει ελευθερία και ταυτόχρονα μας ζητά υπευθυνότητα. Μας δίνει δύναμη και ταυτόχρονα μας εκθέτει. Μας δίνει φωνή και ταυτόχρονα μας πνίγει στον θόρυβο.

Η ασφάλεια δεν βρίσκεται μόνο στην τεχνολογία ή στους νόμους αλλά σε κάτι πιο παλιό και πιο ανθρώπινο, στην ικανότητα να ξεχωρίζουμε το σωστό από το λάθος, το αληθινό από το ψεύτικο, το σημαντικό από το ασήμαντο. Σε έναν κόσμο που αλλάζει διαρκώς, η μεγαλύτερη προστασία είναι η συνείδηση. Και η μεγαλύτερη ελπίδα βρίσκεται στο ότι ο άνθρωπος, παρά τις αντιφάσεις του, συνεχίζει να αναζητά νόημα, αλήθεια και ασφάλεια. Αυτή η αναζήτηση είναι η πιο ασφαλής πυξίδα συνείδησης που διαθέτουμε.

Γιάννης Βαθυάς