Οι μέρες των διακοπών μάς προσφέρουν κάτι που σπανίζει στη λεγόμενη κανονικότητα, χρόνο για ανάγνωση. Χρόνο όχι μόνο να ξεφυλλίσουμε, αλλά να σταθούμε. Συνήθως στρεφόμαστε στην ιστορία για να καταλάβουμε τις μεγάλες διαδρομές, στη φιλοσοφία για να βρούμε νόημα και πλαίσιο, ή στην ψυχολογία για να ερμηνεύσουμε συμπεριφορές. Κι όμως, στην ίδια βιβλιοθήκη, συχνά ξεχασμένα στο πιο ήσυχο ράφι, βρίσκονται και τα παραμύθια. Κείμενα που μοιάζουν απλά, σχεδόν παιδικά, αλλά μέσα στην αθωότητά τους κρύβουν πυκνή γνώση για τον άνθρωπο, την εξουσία, τον φόβο και την επιλογή.
Τα παραμύθια των αδελφών Γκριμ, για παράδειγμα, δεν είναι ποτέ τόσο αθώα όσο φαίνονται. Η Χιονάτη δεν είναι μόνο μια ιστορία ζήλιας και ομορφιάς, αλλά μια αφήγηση για την ανασφάλεια, την εξάρτηση και την ανάγκη προστασίας μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο καθρέφτες. Η Κοκκινοσκουφίτσα δεν αφορά απλώς έναν λύκο και ένα δάσος, αλλά τη διάκριση ανάμεσα στη φαινομενική ασφάλεια και τον πραγματικό κίνδυνο, ανάμεσα στο γνώριμο μονοπάτι και την απόκλιση. Τα παραμύθια αυτά περνούν μπροστά μας σαν υπενθύμιση ότι ο κίνδυνος δεν εμφανίζεται πάντα ως απειλή αλλά συχνά μοιάζει με φιλική φωνή.
Σε αυτό το ίδιο σύμπαν ανήκει και ο Αυτοκράτορας με τα καινούργια ρούχα, όπου η σιωπή γίνεται συνήθεια και η συμφωνία αυτοσκοπός. Όχι επειδή όλοι πιστεύουν, αλλά επειδή όλοι προσαρμόζονται. Ο Πινόκιο, πάλι, μας δείχνει έναν κόσμο υπερπληροφόρησης προτού ακόμη εφευρεθεί ο όρος. Πολλές κατευθύνσεις, πολλές συμβουλές, λίγη διάκριση. Ο Λύκος με τα τρία γουρουνάκια μιλά για αντοχή και προετοιμασία, ενώ η Χελώνα και ο Λαγός για τον χρόνο και τη διαχείρισή του. Όλα περνούν μπροστά μας σαν στάσεις σε μια μεγάλη αφήγηση, χωρίς να ζητούν από τον αναγνώστη να διαλέξει στρατόπεδο.
Κι έπειτα, σχεδόν φυσικά, το βλέμμα επιστρέφει στον Όμηρο. Στην Ιλιάδα και κυρίως στην Οδύσσεια, που δεν είναι απλώς έπη, αλλά θεμέλια αφήγησης. Η Ιλιάδα καταγράφει τη σύγκρουση, το πάθος, τη σύγχυση ανάμεσα στην τιμή και το καθήκον. Εκεί οι ήρωες δεν κρίνονται, παρουσιάζονται. Οι πράξεις τους έχουν συνέπειες, όχι γιατί κάποιος τιμωρεί, αλλά γιατί έτσι λειτουργεί ο κόσμος.
Η Οδύσσεια, όμως, μετατοπίζει το βάρος. Από το πεδίο της μάχης περνά στο πεδίο της απόφασης. Δεν είναι πια το μέγεθος της δύναμης που καθορίζει την πορεία, αλλά η ικανότητα προσαρμογής. Ο Οδυσσέας δεν παρουσιάζεται ως αλάνθαστος, αλλά ως άνθρωπος που μαθαίνει να διαχειρίζεται καταστάσεις. Όχι εναντίον των άλλων, αλλά μέσα σε έναν κόσμο αβεβαιότητας.
Στις Σειρήνες, δεν επιλέγει την άρνηση ούτε την αδιαφορία. Επιλέγει τη γνώση των ορίων. Δένεται στο κατάρτι όχι από φόβο, αλλά από επίγνωση. Το πλήρωμα, με κλειστά αυτιά, συνεχίζει. Δεν υπάρχει εδώ επίκριση, ούτε ηρωοποίηση. Υπάρχει μια ήρεμη κατανόηση ότι η ηγεσία δεν είναι πάντα θρίαμβος, αλλά συχνά διαχείριση ρίσκου.
Σε όλη την Οδύσσεια, οι δυσκολίες δεν προκύπτουν από κακή πρόθεση, αλλά από ανθρώπινη φύση. Από βιασύνη, περιέργεια, υπερβολική σιγουριά. Ο Οδυσσέας προχωρά όχι επειδή ελέγχει τα πάντα, αλλά επειδή αποδέχεται ότι δεν μπορεί. Αυτό είναι ίσως το πιο διαχρονικό της στοιχείο. Δεν υμνεί την εξουσία, ούτε την αποδομεί. Την τοποθετεί μέσα στον χρόνο και στη φθορά, μέσα στην πραγματικότητα.
Αν δούμε τα παραμύθια συνολικά, από τη Χιονάτη μέχρι την Ιθάκη, δεν προκύπτει ένα μήνυμα, αλλά ένα μοτίβο. Ο κόσμος είναι γεμάτος δοκιμασίες, άλλες προφανείς και άλλες μεταμφιεσμένες. Οι αποφάσεις δεν κρίνονται τη στιγμή που λαμβάνονται, αλλά πολύ αργότερα. Και οι ιστορίες δεν γράφονται για να αποδώσουν ευθύνες, αλλά για να μεταφέρουν εμπειρία.
Ίσως γι’ αυτό, στις ήσυχες μέρες των διακοπών, αξίζει να ξαναδιαβάζουμε παραμύθια. Όχι για να επιστρέψουμε στην παιδικότητα, αλλά για να θυμηθούμε ότι οι μεγάλες αλήθειες σπάνια λέγονται ευθέως. Συνήθως ψιθυρίζονται μέσα από ιστορίες που αντέχουν στον χρόνο, ακριβώς επειδή δεν κατηγορούν, δεν δικαιώνουν και δεν διδάσκουν με το δάχτυλο. Απλώς αφηγούνται. Και αφήνουν τον αναγνώστη να αναγνωρίσει ό,τι του αναλογεί.
Γιάννης Βαθυάς