Σε κάθε εποχή, σε κάθε κοινωνία, σε κάθε οργανισμό που τόλμησε να αλλάξει, εμφανίζεται πάντα η ίδια σιωπηλή αλλά πανίσχυρη δύναμη, η αδράνεια. Όχι ως απλή απροθυμία, αλλά ως βαθιά ριζωμένη νοοτροπία που προτιμά τη φθορά από την κίνηση, τη στασιμότητα από το ρίσκο, το έτσι τα βρήκαμε από το ας το αλλάξουμε.
Οι οραματιστές της αλλαγής και της προόδου, διαχρονικά, δεν βρέθηκαν ποτέ αντιμέτωποι μόνο με τις Συμπληγάδες της γραφειοκρατίας. Οι κανονισμοί, οι διαδικασίες, οι επιτροπές και τα ατελείωτα στάδια έγκρισης μέχρι τις περίφημες σφραγίδες και την υλοποίηση είναι το εμφανές εμπόδιο. Ο πιο ύπουλος και ανθεκτικός σκόπελος είναι η αδράνεια, η συλλογική επιλογή να μείνουν τα πράγματα όπως είναι, ακόμη κι όταν όλοι γνωρίζουν ότι δεν λειτουργούν.
Η αδράνεια έχει ένα ιδιόμορφο πλεονέκτημα. Δεν αντιπαρατίθεται ευθέως. Δεν συγκρούεται. Δεν λέει όχι. Λέει όχι τώρα. Μεταμφιέζεται σε λογική, σε σύνεση, σε υπευθυνότητα. Δεν είναι η κατάλληλη στιγμή, υπάρχουν άλλες προτεραιότητες, ας μην ανατρέψουμε ισορροπίες. Έτσι, χωρίς θόρυβο, κερδίζει χρόνο. Και ο χρόνος, όταν δεν επενδύεται στην εξέλιξη, γίνεται σύμμαχος της παρακμής.
Πολλές φορές η αδράνεια δεν πηγάζει από κακή πρόθεση. Πηγάζει από φόβο. Φόβο για το άγνωστο, για την απώλεια βεβαιοτήτων, για την ευθύνη που φέρνει κάθε αλλαγή. Είναι πιο εύκολο να διαχειρίζεσαι ένα σύστημα που γνωρίζεις ότι είναι προβληματικό, παρά να αναλάβεις το ρίσκο ενός νέου που απαιτεί γνώση, προσαρμογή και λογοδοσία. Έτσι, η στασιμότητα βαφτίζεται σταθερότητα και η αναβολή παρουσιάζεται ως ωριμότητα.
Απέναντι σε αυτή τη δύναμη στάθηκαν και στέκονται εκείνοι που προχώρησαν τον κόσμο μπροστά. Εκείνοι που διέθεταν όχι μόνο όραμα, αλλά και βαθιά γνώση. Γνώση των συνθηκών, των συστημάτων, των ανθρώπων και των αντιστάσεων που θα συναντούσαν. Ήξεραν ότι η αλλαγή δεν είναι ποτέ ουδέτερη και ότι κάθε βήμα προς τα εμπρός προκαλεί ανασφάλεια σε όσους έχουν μάθει να ζουν στο αμετάβλητο.
Πάνω απ’ όλα, όμως, διέθεταν αποφασιστικότητα. Την ικανότητα να συνεχίζουν όταν όλα γύρω τους έμοιαζαν να καθυστερούν, να υπονομεύουν, να αποδυναμώνουν την προσπάθεια. Να αντέχουν την κριτική, τη μοναξιά της απόφασης, τη φθορά της αναμονής. Και μαζί με αυτήν, ψυχική δύναμη. Δύναμη να μην υποκύπτουν στη βολή της αδράνειας, να μην συμβιβάζονται με το λίγο καλύτερο από πριν, να μην εξαντλούνται σε διαχείριση της παρακμής.
Η ιστορία αποδεικνύει ότι τίποτα δεν μένει πραγματικά ακίνητο. Ό,τι δεν εξελίσσεται, υποχωρεί. Ό,τι δεν ανανεώνεται, απαξιώνεται. Και όταν η αδράνεια κυριαρχεί για μεγάλο διάστημα, τότε η αλλαγή παύει να είναι επιλογή και γίνεται επιβολή.
Τότε εμφανίζεται η πραγματικότητα. Πότε ήπια, με προειδοποιητικά σημάδια όπως κοινωνικές πιέσεις, τεχνολογικές εξελίξεις, οικονομικές μεταβολές. Και πότε με το σκληρό της πρόσωπο όπως κρίσεις, αδιέξοδα, καταρρεύσεις. Τη στιγμή που δεν υπάρχουν πια περιθώρια, που οι αποφάσεις δεν λαμβάνονται με σχέδιο αλλά υπό πίεση, που το κόστος της αδράνειας αποκαλύπτεται σε όλο του το εύρος.
Και τότε, ειρωνικά, εκείνοι που επί χρόνια καθυστερούσαν την αλλαγή, μιλούν για αναγκαιότητα, για μονόδρομο, για δυστυχώς δεν υπήρχε άλλος δρόμος. Όμως ο δρόμος υπήρχε. Απλώς δεν επιλέχθηκε εγκαίρως.
Η δύναμη της αδράνειας δεν βρίσκεται μόνο στο ότι εμποδίζει το καινούριο. Βρίσκεται στο ότι στερεί από τις κοινωνίες και τους οργανισμούς το προνόμιο της επιλογής. Όσο περισσότερο αρνούμαστε να αλλάξουμε όταν μπορούμε, τόσο πιο βίαια θα αλλάξουμε όταν πια πρέπει.
Η πρόοδος, τελικά, δεν είναι αποτέλεσμα συγκυρίας. Είναι αποτέλεσμα ανθρώπων με γνώση, αποφασιστικότητα και ψυχική αντοχή, που επέλεξαν να κινηθούν μπροστά παρά την αντίσταση. Και η μεγαλύτερη μάχη που έδωσαν δεν ήταν απέναντι στους κανόνες, αλλά απέναντι στην αδράνεια που φοβάται το μέλλον και γαντζώνεται στο παρελθόν.
Γιάννης Βαθυάς