Αφορμή γι αυτές τις σκέψεις στάθηκε το περιεχόμενο έρευνας της Κομισιόν για την επιρροή των αλγόριθμων. Συχνά, εγκλωβισμένοι στον μικρόκοσμό μας, κοιτάζουμε την καθημερινότητα μέσα από ένα στενό πλαίσιο τις δικές μας συνήθειες, τις δικές μας αγωνίες, τα δικά μας μικρά σύμπαντα. Κι όμως, έξω από αυτά εξελίσσονται αλλαγές κοσμογονικές, μετατοπίσεις αθόρυβες αλλά βαθιές, που μεταμορφώνουν τον τρόπο που εργαζόμαστε, αποφασίζουμε, σχετιζόμαστε, αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Η έρευνα αυτή λειτουργεί σαν υπενθύμιση ότι οι μεγάλες μεταβολές ποτέ δεν γίνονται με θόρυβο. Συμβαίνουν κάτω από την επιφάνεια, όπως το ρεύμα που αλλάζει κατεύθυνση πολύ προτού γίνει κύμα.

Ζούμε μέσα σε μια ροή που θυμίζει ακριβώς τη ρήση του Ηράκλειτου ότι τα πάντα ρει, αλλά η ροή αυτή δεν είναι πια φυσική, είναι τεχνητά επιταχυνόμενη. Η προσωπικότητα του ανθρώπου, κάποτε θεμέλιο της σταθερότητας, σήμερα συνδιαμορφώνεται από συστήματα που δεν έχουν πρόσωπο. Αλγοριθμικές επιλογές δημιουργούν ένα δεύτερο εαυτό, ένα ψηφιακό είδωλο που μας ακολουθεί, επηρεάζοντας το πώς μας βλέπουν αλλά και πώς βλέπουμε εμείς τον εαυτό μας. Το παλαιό γνώθι σαυτόν απαιτεί πλέον όχι μόνο ενδοσκόπηση, αλλά και επίγνωση των αόρατων χεριών που διαμορφώνουν τις δυνατότητες και τις επιλογές μας.

Οι κοινωνίες μεταβαίνουν από τη σταθερότητα στη ρευστότητα. Η συλλογικότητα πλέον δεν πλάθεται μόνο από κοινές εμπειρίες, αλλά και από κοινές ψηφιακές αφηγήσεις. Η ηγεσία δεν καλείται απλώς να κατανοήσει τον κόσμο, αλλά να διαβάσει τις αθέατες δυνάμεις που τον ανασχηματίζουν. Η αρχαία φρόνηση, η ικανότητα να διακρίνεις την ουσία μέσα στον θόρυβο, είναι πιο επίκαιρη από ποτέ.

Η πληροφορία λειτουργεί ως φως που δημιουργεί σκιές. Όσο περισσότερο φωτίζεται ο κόσμος από δεδομένα, τόσο πιο εκτεταμένες γίνονται οι περιοχές που μένουν στο σκοτάδι. Η αλήθεια, το αγαπημένο κρυφτό της ανθρώπινης ιστορίας, δεν χάνεται, απλώς μετακινείται σε νέα, σύνθετα επίπεδα. Σήμερα η απόκρυψη δεν είναι αποτέλεσμα έλλειψης, είναι τέκνο της υπερπληθώρας. Κι όπως θα έλεγε ο Παρμενίδης, το δοκείν συχνά επισκιάζει το εόν, το φαίνεσθαι υπερισχύει του είναι.

Οι ιδέες δεν έχουν πλέον τη σταθερότητα που κάποτε τους αποδιδόταν. Είναι οργανισμοί που ζουν σε περιβάλλον υψηλής μεταβλητότητας. Γεννιούνται, ανθούν, διαλύονται, επανεμφανίζονται σε νέα μορφή μέσα σε λίγες ώρες. Η πραγματική τους αξία δεν φαίνεται άμεσα. Χρειάζεται βάθος, χρειάζεται χρόνος, χρειάζεται το νοείν του Αναξαγόρα, τη δύναμη να βλέπεις πέρα από τα φαινόμενα.

Η καινοτομία, δεν είναι απλώς τεχνολογία, είναι στάση απέναντι στον κόσμο. Κάθε νέο σύστημα δεν αλλάζει μόνο το πώς λειτουργούμε, αλλά το τι θεωρούμε δυνατό, το τι επιτρέπουμε στον εαυτό μας να φανταστεί. Οι Στωικοί θα μιλούσαν για την ανάγκη της εσωτερικής ηγεμονίας, δηλαδή να μην αφήνουμε καμία εξωτερική δύναμη, όσο ισχυρή κι αν είναι, να καθορίζει ολοκληρωτικά το ποιοι είμαστε.

Σε αυτό το ρευστό και ταχύ τοπίο, ο άνθρωπος καλείται να σταθεί ανάμεσα στο φως και τις σκιές, χωρίς να παρασυρθεί από την ορμή ούτε του φανερού ούτε του αόρατου. Το ουσιώδες δεν είναι να κυνηγήσουμε την ταχύτητα, αλλά να επιλέξουμε τη ματιά μας. Εκεί γεννιέται η αληθινή διάκριση, στο να μπορεί κανείς να βλέπει το σημαντικό προτού χαθεί μέσα στο ασήμαντο.

Το παρόν μέλλον δεν είναι κάτι που περιμένουμε. Είναι ήδη εδώ. Και η πρόκληση δεν είναι να το προβλέψουμε, αλλά να το κατανοήσουμε με την καθαρότητα, τη σοφία και το εσωτερικό βλέμμα που επιτρέπουν όχι απλώς να ζούμε μέσα στον κόσμο, αλλά να στεκόμαστε με επίγνωση μέσα στην εποχή μας.

Γιάννης Βαθυάς