Έχω ασχοληθεί πάλι με το θέμα. Και δεν κομίζω γλαύκας. Λίγο πολύ όλοι τα ξέρουμε όσα αναφέρω. Και λίγο πολύ όλοι παρόμοιες σκέψεις κάνουμε. Παρακολουθώ όμως, παρατηρώ μια διαρκώς εντεινόμενη παραμόρφωση της πραγματικότητας. Στον κόσμο των social media, τίποτα δεν είναι αθώο. Ούτε το ηλιοβασίλεμα, ούτε η εικόνα μας, ούτε η αντίληψή μας για τους άλλους, ούτε η σκέψη μας για την πολιτική, την οικονομία, την τέχνη, τον αθλητισμό.
Το Instagram μάς έμαθε πώς να δείχνουμε τέλειοι. Το TikTok μάς δίδαξε πώς να μιλάμε γρήγορα, χωρίς να λέμε κάτι ουσιαστικό. Το Facebook μετατράπηκε σε ψηφιακή πλατεία, αλλά χωρίς βάθος, χωρίς διάλογο. Και το X, πρώην Twitter, μοιάζει πια περισσότερο με αρένα μονομαχιών παρά με χώρο δημόσιας σκέψης.
Καθώς σκρολάρουμε καθημερινά, εκτιθέμεθα σε έναν ατελείωτο χείμαρρο εικόνων και υποτιθέμενων αφηγήσεων. Όμως στην πραγματικότητα, δεν βλέπουμε τον κόσμο, βλέπουμε μια ψευδαίσθηση. Βλέπουμε την καλοστημένη βιτρίνα. Εσωτερικεύουμε μια απατηλή κανονικότητα, βασισμένη σε φίλτρα, νούμερα, και χειραγωγημένες στιγμές. Αν η αυτοεικόνα μας καθορίζεται πλέον από τα stories και τα likes, τότε δεν μιλάμε για αυτογνωσία, μιλάμε για ψηφιακή αποξένωση.
Η επιφανειακή κρίση δεν σταματά στον εαυτό μας. Με τον ίδιο πρόχειρο τρόπο «διαβάζουμε» και τους άλλους. Μια φωτογραφία, ένα caption, ένα meme αρκούν για να σχηματίσουμε άποψη. Η ανθρώπινη πολυπλοκότητα εξαφανίζεται. Η ενσυναίσθηση υποχωρεί. Το «ποιος είσαι» υποκαθίσταται από το «τι δείχνεις». Και σε μια κοινωνία όπου όλα γίνονται για να προβληθούν, τι μένει τελικά αυθεντικό;
Το πραγματικό πρόβλημα, όμως, είναι βαθύτερο και πιο επικίνδυνο. Τα social media δεν επηρεάζουν απλώς τον ψυχισμό μας. Επηρεάζουν και τις δημοκρατίες μας. Η πολιτική έχει μετατραπεί σε reality show. Οι πολιτικοί χτίζουν brand, όχι θέσεις. Οι προεκλογικές καμπάνιες μετριούνται σε views, όχι σε επιχειρήματα. Και ο πολίτης βομβαρδίζεται καθημερινά με αποσπασματικά μηνύματα, χωρίς πλαίσιο, χωρίς ανάλυση. Ο αλγόριθμος αποφασίζει τι θα δεις, άρα και τι θα σκεφτείς.
Μέσα σε αυτό το τοπίο, η έννοια της πολιτικής συμμετοχής αποδυναμώνεται. Δεν αναζητάμε πλέον την ουσία, αλλά το αρεστό. Δεν συζητάμε, αλλά επιβεβαιώνουμε τα πιστεύω μας μέσα στη φούσκα των ομοϊδεατών. Η πολυφωνία χάνεται κάτω από τον θόρυβο της μάζας. Και την ίδια στιγμή, τα fake news και οι παραπληροφορημένες αναρτήσεις ταξιδεύουν ταχύτερα από την αλήθεια. Οι εκλογές επηρεάζονται από troll farms, τα συναισθήματα γίνονται εργαλείο προπαγάνδας, και η κοινή γνώμη μετατρέπεται σε data set προς εκμετάλλευση.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι ένα: Μήπως έχουμε παραδώσει την αντίληψή μας για τον εαυτό μας, για τους άλλους, για τον κόσμο σε έναν ψηφιακό καθρέφτη που ελέγχεται από εταιρείες και αλγόριθμους; Αν η αυτοεκτίμησή μας, οι κοινωνικές μας σχέσεις και η πολιτική μας συνείδηση χτίζονται πάνω σε pixels και engagements, τότε χρειαζόμαστε επειγόντως επανασύνδεση με την πραγματικότητα.
Η τεχνολογία δεν είναι ο εχθρός. Το πρόβλημα ξεκινά όταν ξεχνάμε ότι είναι απλώς εργαλείο. Όταν της παραχωρούμε τον έλεγχο της γνώσης, της σκέψης και της κρίσης μας.
Ας είμαστε ξεκάθαροι: Το να αποσυνδεθείς από τον αυτοματισμό, να αμφισβητήσεις το «τέλειο», να ακούσεις πριν απαντήσεις, να σκεφτείς πριν κοινοποιήσεις, είναι σήμερα πράξεις αντίστασης. Όχι γιατί είναι ρομαντικές, αλλά γιατί είναι πλέον σπάνιες. Και γιατί μόνο μέσα από αυτές μπορείς πραγματικά να θυμηθείς ποιος είσαι και σε τι είδους κοινωνία θέλεις να ανήκεις, θέλεις να συμμετέχεις, θέλεις να δημιουργείς.
Συνεχίζω το scrolling…
Γιάννης Βαθυάς