Η γνωστή παραίνεση του Αλέξη Τσίπρα «δεν πληρώνω», η οποία αρχικά διατυπώθηκε στο πλαίσιο κοινωνικής διαμαρτυρίας κατά των μνημονίων και της λιτότητας, εξελίχθηκε με την πάροδο του χρόνου σε μια ευρύτερη στάση ζωής που επηρέασε σε βάθος τόσο την οικονομική όσο και την κοινωνική πραγματικότητα της χώρας. Ενώ ξεκίνησε ως ένα σύνθημα αντίστασης, μετατράπηκε σταδιακά σε μια γενικευμένη κουλτούρα απείθειας, η οποία έθεσε υπό αμφισβήτηση την έννομη τάξη και τη λειτουργία των θεσμών.

 Από την κοινωνική διαμαρτυρία στην απαξίωση της υποχρέωσης

Στην αρχική του μορφή, το «δεν πληρώνω» εξέφραζε την αγανάκτηση πολιτών απέναντι σε δυσβάσταχτα τέλη, εισφορές και φόρους που επιβλήθηκαν στο πλαίσιο των μνημονιακών δεσμεύσεων. Η αντίδραση ήταν ανθρώπινη και σε πολλές περιπτώσεις δικαιολογημένη: πολίτες που είδαν τα εισοδήματά τους να εξανεμίζονται, ζητούσαν έναν τρόπο να επιβιώσουν. Όμως, η πολιτική κεφαλαιοποίηση αυτής της στάσης από τον ΣΥΡΙΖΑ, τότε κόμμα της αντιπολίτευσης, μετέτρεψε τη συγκυριακή διαμαρτυρία σε ιδεολογική γραμμή.

Το «δεν πληρώνω» απέκτησε διαστάσεις γενικευμένης απόρριψης των υποχρεώσεων και της υπευθυνότητας – όχι μόνο απέναντι στο κράτος, αλλά και απέναντι στην κοινωνία συνολικά. Η αντίληψη πως οι κανόνες μπορούν να παρακαμφθούν χωρίς συνέπειες γέννησε ένα επικίνδυνο προηγούμενο.

 Οι οικονομικές συνέπειες

Η νοοτροπία του «δεν πληρώνω» έπληξε καίρια την είσπραξη εσόδων του κράτους. Η μαζική άρνηση πληρωμών – από διόδια και εισιτήρια έως φόρους και εισφορές – δημιούργησε τεράστιες «μαύρες τρύπες» στον κρατικό προϋπολογισμό. Αυτό με τη σειρά του οδήγησε σε ακόμα μεγαλύτερες πιέσεις για αύξηση των φόρων ή περικοπές στις κοινωνικές παροχές, διαιωνίζοντας έναν φαύλο κύκλο ύφεσης και δυσφορίας.

Αξιοσημείωτο φαινόμενο της εποχής ήταν και η άρνηση καταβολής ενοικίου. Εκατοντάδες ιδιοκτήτες βρέθηκαν ξαφνικά χωρίς το εισόδημα που δικαιούνταν και στο οποίο βασίζονταν για να αντεπεξέλθουν στις δικές τους οικονομικές υποχρεώσεις — δάνεια, λογαριασμούς, φόρους. Πολλοί εξ αυτών, κυρίως ηλικιωμένοι με μοναδικό εισόδημα το ενοίκιο, οδηγήθηκαν στην απόγνωση, αφού το «δεν πληρώνω» χρησιμοποιήθηκε από μερίδα ενοικιαστών ως εργαλείο καθυστέρησης ή και ολικής αποφυγής της υποχρέωσής τους. Η αδυναμία άμεσης και αποτελεσματικής προστασίας των ιδιοκτητών από το κράτος, ενίσχυσε το αίσθημα αδικίας και κοινωνικού διχασμού.

 Η κοινωνική διάλυση της έννομης τάξης

Πέρα από την οικονομία, οι συνέπειες ήταν εξίσου ολέθριες και στο πεδίο της κοινωνικής συνοχής. Η συλλογική παραβίαση κανόνων – με πρόσχημα την «αντίσταση» – επέφερε τη διάβρωση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς και τον νόμο. Η επιλεκτική εφαρμογή του δικαίου, η ατιμωρησία και η ανοχή απέναντι σε φαινόμενα αυθαιρεσίας εδραίωσαν μια κουλτούρα που τιμωρούσε την υπευθυνότητα και επιβράβευε την ασυδοσία.

Το «δεν πληρώνω» μετατράπηκε σε «δεν δουλεύω, αλλά απαιτώ να πληρώνομαι». Σε ορισμένους κλάδους του Δημοσίου και σε πολλές δομές κοινωνικής πρόνοιας, η άρνηση για εργασία ή η αδιαφορία για το καθήκον ενδύθηκε τον μανδύα του «κοινωνικού αγώνα», οδηγώντας σε κατάρρευση της αποτελεσματικότητας και εξάντληση των πόρων.

 Από τον λαϊκισμό στην πραγματικότητα

Η μετάβαση από την αντιπολίτευση στην εξουσία, το 2015, υποχρέωσε την κυβέρνηση Τσίπρα να έρθει αντιμέτωπη με τις συνέπειες της ίδιας της ρητορικής της. Το «δεν πληρώνω» γρήγορα αντικαταστάθηκε από το «πληρώστε για να μην χρεοκοπήσουμε». Όμως, η κοινωνική ζημιά είχε ήδη γίνει.

Ο λαϊκισμός άφησε πίσω του ένα τραύμα: τη διάλυση της έννοιας της ευθύνης. Σε μια δημοκρατία, η ελευθερία πρέπει να συνυπάρχει με την υποχρέωση. Όταν αυτός ο θεμελιώδης κανόνας καταλύεται, καμία κοινωνία δεν μπορεί να λειτουργήσει με όρους ευνομίας και προόδου.

Συμπεράσματα

Το «δεν πληρώνω» ήταν περισσότερο από ένα σύνθημα. Ήταν μια μετάβαση από την υπευθυνότητα στην ανομία, από τη συλλογική προσπάθεια στην ατομική αποποίηση ευθυνών. Οι οικονομικές και κοινωνικές του επιπτώσεις υπήρξαν καταλυτικές και συνεχίζουν να επηρεάζουν την ελληνική πραγματικότητα. Το ζητούμενο, πλέον, είναι η επανεκπαίδευση της κοινωνίας σε μια κουλτούρα υπευθυνότητας, συνεργασίας και θεσμικού σεβασμού – προϋποθέσεις απαραίτητες για την ανασυγκρότηση της χώρας.

Να είσαστε καλά, να περνάτε καλά και ελπίζω αυτή η νοσηρότητα να μην υπάρχει ή να έχει τελειώσει στη μικρή μας κοινωνία.

Γιώργος Δ. Καλλιβρούσης